Оҕо Охонооску уонна сыллааҕы дьаһах…
Сыл ахсын буоларын курдук, Улуу Туймаада хочотугар ыраахтан-чугастан саха урааҥхайдар күөххэ үктэммит үөрүүлэригэр тоҕуоруһа мустан Үрүҥ Тунах Ыһыаҕы ыһар ытык күннэрэ тиийэн кэлбитэ. Үгэс быһыытынан үрдүкү айыылартан көрдөһөн алгыс түһэрэн, кымыс үрдүн охторууттан саҕалаабыттара. Таҥна сылдьар таҥаһын курдук аас маҥан баттахтаах ытык кырдьаҕас аҕыс кыталык кыыс, тоҕус туруйа уол арыалдьыттанан түһүлгэ ортотугар тахсыбыта. Кини бэйэтин сааһыгар холооно суох көнө уҥуохтааҕа, сытыы уоттаах харахтааҕа, чөллөркөй куоластааҕа – ыраахтан күөгэйэр күнүгэр сылдьар эр бэрдэ буолан көстөрө. Арай баттаҕа уонна мырчыстыбыт сирэйэ эрэ кини дьиҥнээх сааһын таайтара кэпсииллэрэ. Оҕонньор тахсыбытыгар, баччааҥҥа диэри ньамалаһа олорбут дьон «ньим» барбыттара, бары сүһүөхтэригэр турбуттара. Алгысчыт, аал уотун оттон баран, долгуйан хараҕын симириктии-симириктии, Үрүҥ Аар Тойонтон саҕалаан бары айыылары, иччилэри биир-биир аат ааттаан кырылыыр кымыһынан айах туппута, кэлэр сыл өлгөм үүнүүлээх, уйгулаах-быйаҥнаах, үгүс төрүөхтээх буоларыгар көрдөспүтэ. Иһийэн турар дьон алгысчыт тыла айыыларга тиийдин диэн истэригэр эмиэ көрдөһө турбуттара. Төһө даҕаны бары нуучча итэҕэлин ылынан, түөстэригэр кириэс кэтэ сырытталлар, өбүгэлэрин үгэһин ким даҕаны умнар санаата суоҕа.
Алгыс сиэрин кэнниттэн көр-нар, оонньуу саҕаламмыта. Ким туох таҥастааҕынан маанымсыйбыт дьон түһүлгэҕэ төбүрүөннээн олорон аһыы-аһыы кус быһыйдар, ат бөҕөлөр күрэхтэрин көрбүттэрэ. Бастыҥ түһүлгэҕэ тоҕуоруспуттара тойоттор, кулубалар, бас-көс дьон. Күрүҥ олбоххо дьон-сэргэ итэҕэлин ылан саҥа тэриллибит Степной Дуума баһылыгынан талыллыбыт Лөгөй Тойон сыдьаана, Бороҕон улууһун ааттааҕа – Уйбаан Мигалкин олороро. Кини икки өттүгэр сэтээтэллэрэ Хаҥаластан Ырыкыныап суруксут, Боотур Ууһуттан Уот Ыстаарыһын, Намтан Кууһума Борокуопайап, Дүпсүнтэн Бүөтүр Баһылайап, Байаҕантайтан Өлөксөй Кэлиинискэй, Мэҥэттэн Дьаакып Бэриэһин уонна да атын улуустар кулубалара, кинээстэр, төрүт-уус ытык кырдьаҕастар олбохтоммуттара. Кинилэр диэтэх дьон астара-таҥастара даҕаны көннөрү дьонтон биллэ ураты этэ. Түөстэригэр мэтээллээх, курдарыгар куортуктаах тойон-хаан дьон сытыы быһаҕынан байтаһын биэ сыалаах этин элийэ быһан сии-сии, сөрүүн сүөгэйинэн, кырылыы кыынньар кымыһынан баттата-баттата, аһаан асхарыйа олорбуттара. Аттыларыгар үрүҥ көмүс илин-кэлин кэбиһэрдээх, ытарҕалаах, бөҕөхтөөх, хаарыс солко халадаай ырбаахылаах хотун дьахталлар эрдэриттэн итэҕэһэ суох туттан-хаптан олороллоро. Маанылар икки өттүлэригэр быыбарынай кулубалар, кинээстэр, муҥаат баайдар бааллара. Кинилэр даҕаны астара-таҥастара куһаҕана суоҕа, сорох киһи кулубаттан итэҕэһэ суох мааны көрүҥнээҕэ – куортуга, мэтээлэ эрэ тиийбэтэ. Оттон кытыы көннөрү дьон ким туох астааҕынан-таҥастааҕынан эмиэ самаан сайыны уруйдаан, өр көрсүбэтэх доҕотторун айхаллаан күө-дьаа буолбуттара.
Кус быһыйдар сүүрэн элэҥнэспиттэрэ, тоҕустуу туоска буурдаан, куобахтаан, кылыйан кыыраҥнаппыттара. Бииртэн биир бэрт хатыс быаны тардыһан иҥиирдэрэ лачыгыраабыта, ким эрэ кыайыы өрөгөйүн билбитэ, ким эрэ хотторуу хомолтотун кууспута. Илии-атах оонньуутун түмүгэр быыппастар быччыҥнаах бөҕөстөр атыыр оҕустуу күрдьүөтэһэн тустан мадьыктаспыттара.
Бүөтүр Силэпсиэп кинээс ыаллыы улуус биир нэһилиэгин кинээһэ Уйбаан Дьаакыбылабы кытары биирдии бөҕөһү талан ботуччу соҕус илии тутуһан сакылааттаһан ис-истэриттэн кычыкыланан, сүрэхтэрэ өрүтэ мөҕө олорбута. Бүөтүр киһитэ быччайбыт харахтаах, уһун синньигэс эрээри сүлүллүбүт куобах курдук бүтүннүү иҥииринэн эрийэ хаппыт орто саастаах Быччаҕар Дьөгүөркэ диэн киһи этэ.
Кинини утары кыра уҥуохтаах, төҥүргэс курдук лаппычах, киппэ, күн уотугар харааччы сиэппит Хабараан Өөкөй диэн эдэрчи киһи киирбитэ. Бөҕөстөр тута хапсыһа түспэккэ, маҥнай бэйэ-бэйэлэрин үөрэтиһэн сэмээр ыраахтан тардыалаһа-үтүөлэһэ сылдьыбыттара. Көрөөччүлэр уота-күөһэ суох киирсиини сытыырхатан биэрээри тэптэрэн хаһыытаһаллара. Олортон сакылааттаахтар даҕаны хаалсыбатахтара. Тустууктар сис систэриттэн ылсан, түөстэринэн утарыта анньыһан дьэ хапсыһан барбыттара.
Тиҥилэхтэрин анныттан буор өрө бурҕайа түспүтэ, тутуспутунан туора-маары ойуолаан, утарсааччыларын охтороору өрө кулахачыйан эҥин-эҥин албастарын туттубуттара. Ханнык эрэ түгэҥҥэ Лаппычах Бөҕөс били Сүлүллүбүт Куобаҕы ахтатыттан өрө баһан ылан быраҕааччы буолбута. Киһитэ, умса баран иһэн утарсааччытыттан тутуһан атахтара салгыҥҥа адаарыс гынаат, бэрт кыранан охтубакка тура түспүтэ. Көрөөччүлэртэн хайалара эрэ үөрэн, хайалара эрэ хомойон хаһыытаһа түспүттэрэ. Ол эрээри Лаппычах, киһитигэр өйдөнөр түгэн биэрбэккэ, тирэҕин саҥа булан тэмтээкэйдии турар киһини икки атаҕыттан харбаат, төбөтүнэн искэ анньан тиэрэ көтөн кэбиспитэ.
– Тууй-сиэ! Холоон даҕаны күтүргэ укпут эбиппин! Балаҕан аайы баар баҕайы эбит! – Бүөтүр кэлэйэн сиргэ силлээбитэ.
– Чэ, үөлээннээҕим, Бүөтүр Киргиэлэйэбис, олус хомойума – манан тутайбат оҕонньор буолуоҥ. Һэ-һэ-һэ, – Уйбаан дьээбэлээхтик күлэн бытыга сэксэҥнээбитэ.
– Бэйи эрэ, доҕор, ити кими балаҕан аайы баар баҕайы диэтиҥ? – туораттан өссө биир атын улуус ааттааҕа – Ньыыкан Мэнэйдиирэп кыттыспыта. – Ити мин сиэн иним дии. Биһиги улууска иннин кимиэхэ даҕаны биэрэ илик бөҕөс. Ама да манна кыайтардар, балаҕан аайы баар киһи буолбатах.
– Чэ, билбэтим. Чырайа сытыйан сүһүөҕэ суоҕа бэрт эбит. Биһиэхэ кини курдуктар элбэхтэр! – кыыһырбыт уоҕа ааһа илик Бүөтүр бардамнык саҥарбыта.
– Алыстаатым дии санаабаккын дуо? – Ньыыкан өһүргэнэн турбута. – Оччо сэниир буоллаххына, эһиилги ыһыахха кинини утары биир эмэ балаҕан баҕайытын илдьэ кэлээр. Көрүөхпүт!
– Көрүөхпүт! – Бүөтүр өссө даҕаны уоскуйбакка дьэс алтан курдук кытарбыт сирэйдэнэн туран хардарбыта.
– Өскөтүн мин киһим кыайдаҕына, эн мин нэһилиэгим сыллааҕы дьаһааҕын төлүүгүн, онтон эйиэнэ кыайдаҕына – мин эйиэнин. – Ньыыкан эмиэ кыһыытыттан сирэйэ тыҥа курдук үллэн хаалбыт этэ.
– Буоллун! – Бүөтүр илиитин ууммута. – Уйбаан, алдьат!
Уйбаан тутуһан турар илиилэрин икки ардыгар охсон сакылааты туоһулаабыта.
Бүөтүр дойдутугар айаннаан иһэн улахан санааҕа ылларбыта. Уордайбыт омунугар бу киирэн биэрдэҕэ абаккатын! Ньыыкан Мэнэйдиирэп хас даҕаны нэһилиэк үбүн-аһын холбообут саҕа баайдаах, Бүөтүр тэҥнэспэт киһитэ. Өскөтүн кыайтардаҕына даҕаны кинилэр нэһилиэктэрин түһээнин тардыытын талбыт толуйар кыахтаах, оттон Бүөтүр кыайтардаҕына киһи аатыттан ааһар, ону таһынан бүтүн нэһилиэгин, улууһун аатын алдьатар. Дьэ иэдээн! Хайа абааһы эмиэ тылыттан тардыбыта буолла? Оо, Болгуо Сиидэркэ баара буоллар – сыллааҕы дьаһааҕын төлөөбүтүнэн ааҕыныа этэ. Ол барахсан бэйэтин кэмигэр тэҥнээҕин булбатах бөҕөс этэ. Дэлэҕэ Болгуо диэн ааттаныа дуо? Тимир курдук кытаанах этэ. Ол бэйэтэ аҕыйах хонуктааҕыта ууга түһэн өлөөхтөөбүтэ. Тимир да тимир диэбиттэрэ, тимирдэҕэ. Сорох ардыгар дьон тыла араастаан тиийэр.
Кинээс дойдутугар тиийэн сүбэлэһээри бас-көс дьонун муспута. Бүөтүр балаҕаныгар болдьоммут күҥҥэ нэһилиэк арыыйдалара, ытык кырдьаҕастара кэлбиттэрэ. Тойон дьонугар сакылаат туһунан ахтыбакка, анараа улуус дьоно биһигини сэнээтилэр, киһилии бөҕөскүт суох диэн күлүү гыннылар диэн букатын атыннык кэпсээччи буолбута.
– Дьэ, онон, доҕоттор, хайдах даҕаны сөптөөх киһини булан эппит тылларын төттөрү ыллардахха сатанар. Ама, биһиэхэ биир эмэ эр бэрдэ суох үһү дуо?
Мунньах кыттыылаахтара ботур-ботур кэпсэтэ, кулгаах-кулгаахтарыгар сипсиһэ балай эмэ олорбохтообуттарын кэннэ барыны-барытын билэ-көрө охсубут буолар идэлээх Дьэлибир Дьэким ойон туран дьэлибирээбитэ:
– Тойонуом, оттон бэйэбит испитигэр оонньуу тэрийэн ким кыахтааҕын быһаардахпытына хайдаҕый?
– Һым… Оттон ыһыахха буолбатаҕа дуо? – бу соторутааҕыта ааспыт ыһыахха туох буолбутун саныы сатыы олорон, Бүөтүр сааһыран өйүн кылаана сыппаан эрэрин билиммитэ.
– Күрэх тэриллибитэ эрээри, Болгуо Сиидэркэттэн куттанан ким даҕаны киирбэтэҕэ. Онон тустуу буолбатаҕа.
– Ээ, арба, кырдьык оннук этэ дуу. Чэ, оччоҕо дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэриҥ – аны биэс хонугунан тустуу тэрийэбит! От үлэтин иннинэ дьаһанан кэбистэххэ ордук буолуо. Кыайбыты ньирэйдээх ынаҕынан манньалыыбын! – Бүөтүр кинээс кыһалҕатын номнуо быһаарбыт киһилии өрө көтөҕүллэн туран эппитэ. Дьон бу нэһилиэккэ бачча улахан манньа өтөрүнэн тура илигиттэн соһуйан саҥа аллайа түспүттэрэ, үчүгэй киирсиилэри көрүөхпүт диэн үөрэн тойоннорун уруйдаабыттара.
Болдьохтоох күҥҥэ нэһилиэк дьоно тустуу көрөөрү үлэлэрин-хамнастарын быраҕан турардыын-турбаттыын мустубуттара. Ньирэйдээх ынаҕы ылан баайдарын хаҥатыах баҕалаахтар, арыый даҕаны тустуох айылаахпын диэбиттэр балай эмэ этилэр. Олор истэригэр «баҕар, алҕас мүччү туттаран кыайан кэбиһиэм» диэн киирбит, улахан күүһүнэн, сылбырҕанан аатырбат көннөрү дьон эмиэ кэлбиттэрэ.
Маҥнайгы хапсыһыыга сэрэбиэй быһыытынан от охсуутугар кимиэхэ даҕаны иннин биэрбэтэх Куйуһуйа Куонааскы уонна бэрт сымса туттунуулаах, хайа да бэйэлээх айаас сылгыны сыһытар Сэмэй Сэмэн баай сылгыһыта Нээстэр киирбиттэрэ. Иккиэн отуччаларыгар саҥа чугаһаабыт, күөгэйэр күннэригэр сылдьар эр бэртэрэ этэ. Өр ньаҕайдаһа барбакка утарыта түсүһэн, албастарын оҥорон киирсэн барбыттара. Куйуһуйа Нээстэри өрө көтөҕөн таһааран быраҕа сатаабыта даҕаны, киһитэ, кырынаас курдук сымсатык хамсанан, утарсааччытын санныгар сүктэрэ олорунан кэбиспитэ. Куонааскы ону илгээри араастаан сордоммута даҕаны, сылгыһыт обургу хатанан баран сылдьара. Дьон быыһыттан ким эрэ: «Туста кэлбиккит дуу, сүксэ оонньуу дуу?» – диэн хаһыытаан дьону күллэрбитэ. Төһө даҕаны систээҕинэн аатырдар, Куйуһуйа сэниэтэ эстэн барбыта уонна киһитин охтороору тиэрэ ыстанан кэбиспитэ. Нээстэр атахтарын Куонааскы илиититтэн хайдах босхолообутун ким даҕаны өйдөөн көрбөккө хаалбыта – арай сылгыһыт салгыҥҥа хойуостан баран тура түспүтэ, оттон Куонааскы көхсүнэн буорга сытара. Дьон Нээстээри айхаллаан хаһыытаһа түспүттэрэ.
Күн халлаан оройугар тахсыар диэри элбэх хапсыһыы буолбута. Сарсыарда күөх отунан күөгэйэн турбут түһүлгэ хара буорунан бурҕайбыта. Түмүгэр сүүрбэччэ киһиттэн сүүмэрдэнэн орто сэниэ ыал уола, сүүрбэтин саҥа ааһан эрэр Борокуопайап Ньукуус кыайыылааҕынан тахсыбыта. Дьон тута Бөҕө Ньукуус диэн сүрэхтии охсубута. Бүөтүр кинээс: «Дьэ үчүгэй киһини буллум», – диэн күлүгэр имнэммитэ уонна тыа саҕатыгар күнү быһа бааллан турбут ньирэйдээх ынаҕы хамначчыттарынан сиэттэрэн аҕалтарбыта.
– Дьэ, Ньукуус, бүгүҥҥү хапсаҕай түһүлгэтин муҥутуур кыайыылааҕа буолбуккунан эҕэрдэлиибин уонна эрдэ этиллибит манньабын туттарабын! Дьол-талаан аргыстан! Тускуо! – диэн ордоотообута.
– Тускуо!!! – түмсүбүт дьон хаһыытаһа түспүттэрэ.
– Эһиил дойдуҥ аатын-суолун ааттата Улуу Туймаадаҕа миигин кытта барсан кыайан-хотон кэлэриҥ туһугар өссө эбии биир иһит арыгы биэрэбин!
– Ок-сиэ! Уол дьэ күннээтэ ээ! – дьон быыыыттан саҥалар иһиллибиттэрэ. Ньукуус тойоҥҥо саҥата суох сүгүрүс гыммыта, онтон эргийэн мустубут дьоҥҥо эмиэ умса туттан нөрүйэн махтаммыта.
Ол киэһэ Ньукуус дьиэтигэр кыайыы малааһына буолбута. Аттынааҕы алаастан аллар атаһа Моҕотой Арамааскы, тастыҥ убайа Эбир Уоһук ыҥырыллыбыттара уонна хантан кэлбитэ биллибэккэ Дьэлибир Дьэким баар буола охсубута. Ньукуустарын хайгыы-хайгыы соторутааҕыта ыан тимирэн баран саҥа күөрэйэн тахсыбыт үтүлүк саҕа эмис соболору сиэбиттэрэ, арыгыларын испиттэрэ. Түөрт киһи биир иһити өр гыныахтара дуо? Ортолуу холуочуйан эрдэхтэринэ, били астара бүтэн хаалбыта. Ситэ үөрүөхтэрин-көтүөхтэрин туох эрэ тиийбэт курдук буолбута.
– Чугас биир эмэ ыалга иһит арыгы хоппо түгэҕэр кистэнэн кэтэһэ сытара буолуо. Эн курдук чулуу тустуукка бириэхтэрэ, – диэн Дьэлибир Дьэким Ньукууһу киһиргэтээччи буолбута.
Бэйэтэ даҕаны холуочуйан халлаан хабарҕатынан буолбут уол этиэх эрэ кэрэх ойон турбута.
– Сиэпкэ ууска барыахха! Киниэхэ баара буолуо!
Бары тута ойон туран бөҕөстөрүн иннилэригэр уктан икки алаас нөҥүө олорор тимир ууһугар барбыттара. Тиийбиттэрэ дьоно номнуо утуйан ырааппыт этилэр. Буолумуна – түүн үөһэ буоллаҕа эбээт. Ону ол диэбэккэ Ньукуус балаҕан аанын тоҥсуйан дибдийбитэ. Ол турдахтарына, уһанар дьиэҕэ утуйа сыппыт, эмиэ сүүрбэччэтин ааспыт Оҕо Охонооску диэн куруук айаҕын ата сылдьар өй аҥаардаах уол тахсан кэлбитэ.
– Убай утуйа сытар. Уһугуннараайаҕыт диэбитэ…
– Кимҥиний, доор, эн миигин буойар?! – Ньукуус бэрдимсийэн билбэтэҕэ буола-буола Охонооскуну атыыр оҕус курдук сүүһүн аннынан көрбүтэ.
– Мин Охонооскубун. Убай утуйа сытар. Айдаарымаҥ, – бэйэтэ эмиэ холуочук киһи курдук мэндээриччи көрөн туран хоруйдаабыта Охонооску.
– Киэр буол! Алҕас киирэн биэрэн эчэйэн хаалаары! – бардьыгынаабыта Ньукуус уонна эмиэ балаҕаны дибдийэн барбыта.
– Убай уһугуннараайаҕыт диэбитэ, – Охонооску Ньукууһу илиититтэн тардыбыта.
Ньукуус, эргиллэ биэрээт, маҕыйа түһэн баран уолу түөскэ кибилиннэрбитэ, киһитэ хамсаан даҕаны көрбөтөҕө.
– Хайдах буоллуҥ? Убай уһугуннараайаҕыт диэбитэ, – эппитин этэ турбута Охонооску.
Ньукуус киһитэ ымыр да гынан көрбөтөҕүттэн соһуйан аны кулгааҕын туһулаан саайбыта. Охонооску Ньукуус илиитин хаҥас илиитинэн хабан ылбыта.
– Хайдах буоллуҥ? Тоҕо охсоҕун? – бүгүн кимиэхэ даҕаны иннин биэрбэтэх бөҕөс илиитин туппутунан мэндээриччи көрөн туран ыйыппыта уол. Ньукуус илиитин былдьаһан тардыалаан көрбүтэ даҕаны Охонооску ытарча курдук кытаанахтык тутан турара. – Убайы уһугуннарымаҥ, түүн буолла дии. Сарсын кэлээриҥ, – диэбитэ холкутук өй аҥаардаах уол.
Охонооску күүһүттэн сөҕөн бары мах бэрдэрэн турбуттара.
Онтон Дьэлибир Дьэким:
– Чэ, кырдьык, хойута бэрт эбит. Дьон утуйдун, дьиэлиэх, – диэбитэ.
Түүҥҥү ыалдьыттар оннук санааларын сиппэккэ төннүбүттэрэ.
Сарсыныгар Бүөтүр кинээс чэй иһэ олордоҕуна, Дьэлибир Дьэким көтөн түспүтэ.
– Тойонуом, дьэ көрбөтөхпүн көрөн, истибэтэхпин истэн кэллим. Сиэпкэ ууска били Оҕо Охонооску диэн көмөлөһөр аймах уола баар дии. Дьэ кини… – диэн баран, бөлүүн көрбүтүн барытын ыһа-тоҕо, өссө кыратык эбэн кэпсээн биэрбитэ.
– Тустааччы дуо? – кулуба тута сэҥээрэ түспүтэ.
– Тустубутун туһунан иһиллибэт эрээри, киһиттэн эрэ таһыччы күүстээҕэ сылыктанар. Дьонтон истибитим – Сиэпкэҕэ уон икки сааһыттан бууттаах балтанан балтаһыттыыр үһү.
– Бэрт оҕо эбит ээ. Тоҕо Оҕо диэний? – Бүөтүр токкоолоһор.
– Хм… Оттон… Өйө-санаата оҕотук, – Дьэким хап-сабар хардарар.
– Ноо, акаары дуо? – кулуба ыйытар.
– Ээ, оттон… наһаа даҕаны далай акаары буолбатар, быһаарыыта суох соҕус барахсан. Өйүн сайдыыта күүһүгэр сабырыйтаран сиппэтэх. Һэ-һэ.
– Хайдах баччааҥҥа диэри билбэккэ сылдьыбыппыный? Чэ, оччоҕо ол киһигин илдьэ кэлээр эрэ миэхэ. Көрүөхпүт.
Нөҥүө күн Дьэким Оҕо Охонооскуну тойон ыҥыртарар диэн Сиэпкэ уустан көҥүллэтэн кинээскэ илдьэ кэлбитэ. Тиийбиттэрэ Ньукуус эмиэ баара. Кини холуочук буолан күүспүнэн баһыйтарбытым буолуо диэн, бу сырыыга Охонооскуну кыайан аатын-суолун ыраастанаары кэлбит этэ. Бүөтүр кинээс көрдөҕүнэ, арай ортоттон арыый үрдүк уҥуохтаах, сарын диэнэ суох, туу курдук быһыылаах, тобугар тиийэ сыһар күрдьэх курдук кэтит ытыстаах уһун илиилээх, айаҕын ата сылдьар, холуочук киһилии мэндээриччи көрбүт эдэр киһи Дьэкими батыһан кэлбитэ.
– Дьэ, нохоо, Бөҕө Ньукуус, бу киһини тас иэнинэн быраҕан көрдөр эрэ, – кинээс кикпитэ.
Ньукуус хап-сабар ойон тиийэн Охонооскуну синньигэс биилиттэн ылан охтороору мадьыктаһан барбыта.
– Хайдах буоллуҥ? – Охонооску Ньукууһу икки былчыҥнарыттан ылан күлүүстүү туппут илиилэрин араара тардыбыта.
Ньукуус атахха тэппитэ, киһитэ хамсаан даҕаны көрбөтөҕө – атаҕа сиргэ батары анньыллыбыт баҕана курдук этэ. Бөҕөс кыһыытыттан төбөтүнэн уолу түөскэ анньыбыта.
– Тохтоо эрэ, хайдах буоллуҥ? – Охонооску Ньукууһу туора илгэн кэбиспитэ, киһитэ ыарахан үлүгэрдик буорга ойоҕоһунан түһэн иһэ-үөһэ барыта доргуйбута.
– Һэ-һэ-һэ! Бэрт оҕо баар эбит ээ бу! – кинээс көмүһү булан ылбыт киһилии көнньүөрэ түспүтэ. – Ырбаахыгын уһул эрэ, тоойуом, көрүөххэ-истиэххэ.
Охонооску тоҕо ырбаахытын уһултаралларын өйдөөбөккө дөйүөрэн турбута.
Дьэлибир Дьэким ойон кэлэн:
– Тойон тылын иһит. Ырбаахыгын уһул. Көрүөн баҕарар, – диэн дьэлибирээбитэ.
Уол ырбаахытын устубутугар көрбүттэрэ – били санна суох курдук көстөрө нүксүччү туттарыттан уонна моонньо атыыр оҕус киэнин курдук суонуттан эбит. Этэ-сиинэ дьэ көрөргө астык – барыта туойунан анаан-минээн имитэн, таптайан, сыбаан оҥорбут курдук бөлтөркөй быччыҥ эбит!
– Ок-сиэ! Бэрт быһыы-таһаа, оҕолоор! Охонооску, урут тустааччыгын дуо? – кинээс ыйыппыта.
– Суох. Убайым дьону эчэтиэҥ диэн бобооччу, – Оҕо Охонооску муннун анныгар киҥинэйбитэ.
Ол кэмҥэ ыарыыланан сыта түһэн баран Ньукуус дьон көмөтүнэн дьэ туран туора баран олорбута.
– Чэ, ол боппутун биһиги көтүттэриэхпит. Билигин икки ытыскын холбуу тут уонна араарыма. Араарбатаххына – дьиэҕэр кэһиилээх барыаҥ. Чэйиҥ эрэ, нохолор, өтүүгүтүн аҕалыҥ!
Хамначчыт уолаттар сүүрэн кэлэн Охонооскуну икки тоҥолоҕуттан суон өтүүнэн баайбыттара уонна туох да бокуойа суох тардан киирэн барбыттара. Оҕо, ытыстарын холбуу тутан, араарбакка турбута, ыарырҕатар көрүҥэ суоҕа.
– Һа-һа-һа! Уолаттар, өссө көмөлөһүҥ!
Өссө икки уол кэлэн быаны тардыспыттара. Охонооску дьэ күүрэн сымыһаҕын ытырбыта, ол эрээри ытыстарын араарбатаҕа. Хата тардааччылар сылайан барбыттара. – Чэ, түксү! Хайдах маннык бухатыыр оҕолоохпун билбэккэ сылдьыбыппыный!? Һа-һа-һа! Дьэ, Охонооску, мантан ыла ыҥыртардым даҕаны, кэлэр буолаар – оҕобун күндүлүөм-маанылыам.
Киэһэ Охонооску дьиэтигэр чэй, табах, даба таҥас кэһиилээх тиийбитэ. Убайа Сиэпкэ уус уолу харыстыыр санаатыгар бу быһыыны төһө даҕаны сөбүлээбэтэр, кинээс тылын быһа гынара табыллыбат этэ.
Сайын, күһүн, уһун унньуктаах кыһын үлэ түбүгэр биллибэккэ ааспыттара. Бу кэм устата Охонооску Бүөтүр кинээс ыҥыртардаҕын аайы тойон ыалдьыттарыгар күүһүн көрдөрөн кэһиилээх кэлэрэ – чэй, табах, чабычаҕынан арыы, эмис эт. Саас ааһан, сайын кэлбитэ. Дьон-сэргэ сайылыкка көһөр түбүгэр түспүттэрэ. Туймаада ыһыаҕа чугаһаатар-чугаһаан испитэ.
Бүөтүр сир ыла тураары ыһыахха арыый эрдэ аттаммыта. Кинини кытары хотун ойоҕо Балбаара, Оҕо Охонооску, иннигэр-кэннигэр түһээччи Дьэлибир Дьэким, ойоҕор илии-атах буолар Огдоо диэн хамначчыт кыыс уонна эмиэ икки чаҕар уол барсыбыттара. Аара баран иһэн биирдэ сиргэ хонон ааһыахтаахтара. Охонооску бастакытын мааны симэхтээх үтүө акка олорон үөрүүтүттэн саха тэҥэ суох иһэрэ. Алааһыттан ырааппатах киһиэхэ бары-барыта дьикти, сонун буолан көстөрө. Айаннаан иһэн Огдоо Охонооскуну симиктик уоран кыҥастаһара, оччоҕо уол: «Тоҕо көрөҕүн?» – диэн толоостук ыйытара, мас көнө муҥутаан кыыс сүрэҕэр туох иэйии үөскээбитин сэрэйиэ баара дуо?
Хонуохтаах сирдэригэр тиийэн, малларын-салларын сүөкэнэн, уот оттон чэйдээри оҥостон иһэн Дьэлибир Дьэким:
– Иннибитигэр буруо унаарыйар эбит. Эмиэ айанньыттар тохтообуттар быһыылаах. Онно баран кыттыспаппыт дуо, тойонуом?
– Ээ, айыкка. Сыра-сылба баранна. Бачча олохпутун оҥостон баран эмиэ хомунуохпут дуо? Манна отууланан хонуохпут, – диэн Бүөтүр кинээс батан кэбиспитэ.
Илдьэ сылдьар астарыттан аһаан, түптэ уматан, киэһээҥҥи сөрүүн салгыҥҥа сылаалара таайан утуйар аакка барбыттара.
Сарсыарда күн тахсыыта туран эмиэ айаҥҥа туруммуттара. Били буруо унаарыйбыт сиригэр тиийбиттэрэ, үс киһи уолан эрэр күөл бадарааныгар батыллыбыт аты хостуу сатаан сордоно сылдьаллара. Мас мунньан, далаһа оҥостон, онон хааман киирэн тардыалаһа сатыыллара даҕаны, аттара моонньугар диэри батары түһэн, кыайан тахсыбат турукка киирбит этэ.
– Акаары сүөһү, уулуох сир баранан, булан симилиннэҕин манна!!! Найыланан баран сытыаҥ дуо – таҕыс!!! – бүтүннүү бадараан буолбут сааһыран эрэр киһи киҥэ-наара холлон хаһыытаан бытарытара. – Тардыҥ, сыакаардар! – икки аргыһыгар баргыытыыра.
Бүөтүр чугаһаан көрбүтэ – Ньыыкан Мэнэйдиирэп Быччаҕар Дьөгүөркэтинээн уонна биир эдэр уоллуун моһуогура сылдьаллар эбит. Кинилэри эрэ көрсүөм диэбэтэх Бүөтүр атын тохтотон кыратык толкуйга түһэн ылбыта – хайдах гыныах баҕайыта буолла? Ол турдаҕына, Быччаҕар айанньыттары өйдөөн көрөн тойонугар имнэммитэ.
– Ньыыкан кинээс, дорообо! – Бүөтүр тутуу былдьаһан маҥнайгынан дорооболоспута.
– Һок, Бүөтүр Киргиэлэйэбис, дорообо! Хата түбэһэ кэллигит дии. Бу акаары кыыл уулаары бадарааҥҥа түспүтүн хостоору сырабыт быһынна, – айаҕар киирбит ньамаҕы силлии-силлии, бадараан быыһынан көрөн туран кэпсээбитэ Ньыыкан. – Ыл, уолаттаргын көмөлөһүннэр эрэ, айан дьоно бэйэҕэ-бэйэҕэ көмөлөһөр куолута.
– Ээ, оннук. Уолаттар, көмөлөһүҥ эрэ.
Соруйууну истэн Оҕо Охонооску, Дьэким уонна икки хамначчыт уол аттарыттан ыстанан түһэн Ньыыканнаахха көмөлөһө ыстаммыттара. Саатар аттара сыбыдах буолан киһи көнтөһүттэн, тэһииниттэн эрэ тардыһар кыахтааҕа. Оҕо Охонооску хантан тутарын билбэккэ даллайан турдаҕына, уолаттар бас өттүгэр баран тутуспуттара.
– Оттон эн тоҕо көрөн баран тураҕын? Кутуругуттан ыл! – дьаһайа үөрэммит Ньыыкан Охонооскуга ордоотообута.
Оҕо ат кутуругуттан харбаатын кытары кинээс:
– Чээй, тартыбыт! – диэбитэ.
Арай Охонооску далаһа үрдүттэн бадарааҥҥа тиэрэ баран түспүтэ. Ат, кистиир икки, хаһыырар икки ардынан киһи тулуйбат саҥатын таһаараат, өрүтэ мөхсөн өссө дириҥник тимирэн биэрбитэ. Тардыалаһа турбут дьон хайыһан көрбүттэрэ, киһилэрэ илиитигэр ат кутуругун туппутунан дьэбэрэттэн оронон туран эрэрэ.
– Пахай, уоттуйан хаалбыт дуу? – диэн баран уол кутуругу эргим-ургум тутан кыҥастаспыта.
Охонооску тутуурун көрөн дьон соһуйан мах бэрдэрэн туран хаалбыттара. Быччаҕар Дьөгүөркэ хараҕа уһулу ойон тахса сыспыта. Маны көрөөт, Ньыыкан били Бүөтүр этэр «балаҕан аайы баар баҕайыта» бу сылдьарын тута сэрэйбитэ.
– Сараһын кыыла, өлөр көрдүүр буолларгын – ситэри умса түһэн өл! Эйигинэн ат барамматаҕа! Сыттын! Тахсыаҕыҥ! – Ньыыкан дьаһайбыта.
Бары тахсан таҥастарын тэбэммитэ, ыраастаммыта буола сырыттахтарына, Охонооску киирэн ат атахтарын биир-биир бадараантан хостуу тардан кыра-кыралаан сыҕарытан, бэйэтэ, арыый тирэхтээх сиргэ тахсаат, аты ньылбы соһон таһаарбыта. Быччаҕар Дьөгүөркэ мантан букатын сөҕөн хараҕа иччитэ суоҕунан мээнэ сүүрэкэлээбитэ. Бары даҕаны сөҕөн саҥата суох көрөн турбуттара.
Чочумча буолан баран Ньыыкан:
– Бүөтүр, бу туһуннара илдьэ иһэр киһиҥ дуо? – диэн сэрэнэн ыйыппыта.
– Ээ, кини. Бастыҥ тустуугум былырыын ууга түһэн хаалан, бу уу ньуулдьаҕай оҕону илдьэ иһэбин, – Бүөтүр, сөхтөрбүтүттэн иһигэр үөрэ туран, хомойбуттуу хоруйдаабыта.
– Дьэ, атаһым киэптиэххин киэптээбит эбиккин. Сүрүн күрэххэ бу уол киирсэр дуо? – Ньыыкан эмиэ ыйыппыта.
– Ээ, суох, кэбис – дьону эчэтиэ. Эн эрэ киһигин кытары хапсыһыннараары гыммытым, – диэт, Бүөтүр Быччаҕар Дьөгүөркэни тобулу көрбүтэ. Киһитэ кутун-сүрүн баттатан хайдах да буолуон билбэккэ сири-буору кымыстыы турара.
– Доҕорум Бүөтүр Киргиэлэйэбис, оччоҕо маннык гыныах – мин эйиэхэ кыайыыны быһалыы биэрэбин. Сыллааҕы дьаһааххын сакылаат быһыытынан төлүөҕүм. Эн киһиҥ чахчы дьону эчэтиэх бөҕөс эбит. Ол гынан баран бу бэйэбит икки ардыбытыгар хааллын. Эдэр дьону харыстаан аһары арбыыр даҕаны, ааттарын-суолларын даҕаны алдьатар соччото суох суол.
– Чэ, эн этэргинэн буоллун. Бу түбэлтэни мин уоспуттан хаптаҕай кулгаахтаах истиэ суоҕа диэн мэктиэ тылбын биэрэбин.
Кинээстэр илии тутуспуттара.
Сарсыҥҥы күнүгэр олохтоммут үгэһинэн Улуу Туймаада хочотугар ыраахтан-чугастан мустубут саха дьоно ыһыах ыһаары мустубуттара. Маннык улахан тэрээһиҥҥэ үйэтигэр сылдьыбатах, бачча элбэх киһи мустубутун сааһыгар көрбөтөх Оҕо Охонооску өйдүү-саныы сылдьар дьикти, кэрэ түгэннэри көрбүтэ. Күөрэгэйдии көмүс күөмэйдээх ырыаһыттары истибитэ, кыталыктыы кынталдьыйбыт үҥкүүһүт кыргыттары көрбүтэ, аһастаахтар күрэхтэригэр сымара таас курдук мөкүнүк киһи толору чабычах үтүлүк саҕа собону сиэт, алта муунта ууллубут арыыны испитин көрөн сөхпүтэ, оһуохайдаан ойбута. Оһуохай былаһын тухары били Огдоо кыыс тоҕо эрэ куруук кинини кытары сэргэстэһэ сылдьыбыта, бадаҕа, тойон көрө сырыт диэн соруйдаҕа дуу? Оттон били ат хостооччулартан биирдэстэрэ – быччаҕар харахтаах киһи тустууга барыларын кыайбыта.
Федор Павлов
