Ааҕыҥ, сэргээҥ!

Наталия Рязанская
Суох киһи
(кэпсээн)

Быйыл кыһын эрдэ кэлэр сибикитэ суох этэ даҕаны, бүгүн сарсыарданан хаардаах тыал- куус бөҕө түһэн, сири-дойдуну эмискэ үүт маҥанынан бүрүйэн кэбистэ. Бэҕэһээ киэһэ айанныырбытыгар күн чаҕылыччы тыган, көмүс күһүн кэрэ көстүүлэрин кэрэхсии, массыына түннүгүнэн одуулаһа испит дьон соһуйан эрэ хааллыбыт. Суолбут халтараана бэрт буолан, суоппарбыт тохтоон, маат-куут бөҕөтүн түһэрэн, массыынатын үрдүгэр тиэнэ сылдьар кыһыҥҥы көлүөһэлэрин түһэрэн кэтэрдэн мучумааннанна. Хата көлүөһэлэрин тиэнэ сылдьар эбит, саҥа атыылаһан иһэрэ дуу. Массыына кэннигэр олорсон испит эдэр уол ону көрөн олорбото, суоппарбытыгар тахсан көмөлөһөн, көх-нэм буолан түөрт көлүөһэни уларыта оҕустулар. Мин «туох айылаах ыгым киһитэй,син да түргэнник уларытар эрээри» диэн хайдах эрэ испэр сөбүлээбэккэ буола олордум. Дьоммут киирэн, массыынабыт хоҥнон, кыратык халтарыйан ыла-ыла, салгыы айаннаан бардыбыт.
Бу аата хотугулуу-арҕаа улууска командировкаҕа баран иһэбин.Тиийиэхтээх сирбит ыраах, айана уһун уонна кэпсэтиэх айылаах киһим да суох буолан, оҥостон олорон утуйарга сананным. Олорсон иһээччилэр да иккиэбит эрэ.Эдэр уолум мин кэннибэр кулгаахтарыгар наушниктарын кэтэн, харахтарын симэн, тута нуктаан барда.
Төһө өр айаннаабыппыт буолла, арай массыынабыт эмискэ тохтоон хорус гынна. Онуоха мин олорбут сирбиттэн инним диэки дьүккүс гынан ыллым. Түннүгүнэн көрбүтүм, суоппарбыт массыынатыттан ыстанан түһэн саастаах, бүтүннүү бар түү сирэйдээх, сахата да, нууччата да биллибэт оҕонньору кытта илии тутуста. Дьонум уруккуттан билсэллэр быһыылаах, табахтыы-табахтыы тугу эрэ илиилэринэн, тарбахтарынан ыйа-ыйа, кэпсэтэн бардылар. Мин, кэтэспит санаабар, олус өр сэлэстилэр.Массыына түннүгүн сэгэтэн, тулуйбакка, хотунум хаанын киллэрэн: «Табаарыс суоппар, айанныаҕыҥ эрэ, күн да ыраатта! Туох ааттаах өр буоллугут?» — диэн улахан соҕустук үөгүлээн тоҕо бардым.
Онуоха суоппарым мин диэки хараҕын кырыытынан көрөөт, оҕонньорго туох эрэ диэтэ. Онтон киһитин харытыттан дэллэритэн аҕалан, олох да ааммытын арыйан иһирдьэ киллэрдэ. Мин аттыбар баар кураанах олбоҕу ыйан «манна олор»  диэтэ. Киһитэ, сэрэнэн киирэн, ойоҕолуу соҕус туттан олорунан кэбистэ. Мин, суоппар туора киһини олордубутун сөбүлээбэтэхпин биллэрэн, көхсүбүн этиттим.
Суоппарым арай миэхэ эрэ кыһаммакка:
— Быйыл кыстык хайдах ааһыах курдугуй, Феодот? — диир.
Киһитэ кэһиэхтээх куолаһынан сахалыы олуттаҕас баҕайытык:
— Этэҥҥэ кыстыыр инибит, ол эрээри быйыл булт аҕыйах, — диэтэ.
— Күн-дьыл да дьиибэ буолан эрэр дии. Бу бэҕэһээ аҕай күһүн этэ, онтон, киһи сымыйанан эппитин курдук, бүгүн номнуо кыһын дии.
Суоппарым кэннин хайыһан, биһиги диэки көрөр.
— Манна чугас дэриэбинэ баар дуо? — мин кэпсэтиигэ кыттыһабын.
Аргыһым миигин истибэтэх курдук туттар.
— Ханнык дэриэбинэ баарый? — мин хаттаан улаханнык ыйытабын.
— Манна чугас дэриэбинэ суох, — оҕонньорум, өр соҕус буолан баран, аат харата хардарда.
-Бай, оччоҕо ханна олороҕут? — мин дьиибэргээн оҕонньору сыныйан одуулаһан бардым.
Сааһа сэттэ уонун лаппа ааспыт быһыылаах. Киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөт. Икки халтаһата сабыччы түспүт күөх харахтарын миигиттэн куоттаран, туора хайыһан кэбистэ. Салгын быһа сиэбит, куура хаппыт, мыччыстаҕас, маҥанныҥы бороӈ бытыга түөһүн тылыгар диэри сабырыйан түспүт. Улахан хамыйах эрэ саҕа сирэйин онон ойоҕоһуттан одуулаһарга күһэлинним. Таҥаһа-саба эмиэ да былыргылыы — түнэ тастаах сонноох. Арай аныгылыы остоох, халыҥ  аныгылыы эрэһиинэ саппыкылаах. Киһим, хара баайыы бэргэһэтин умса тардынаат, букатын да түннүк диэки тиэрэ хайыста.
Онтон эмискэ өндөс гынаат, суоппары санныттан тардыалаата:
— Манан… Уйбаан, тохтоо эрэ, — диэтэ.
— Бай, оттон ол үөскэ тохтообоппут дуо? Манан ыраах соҕус дии, — суоппарбыт кэннин хайыһан  хос ыйытта.
— Ээ, түһүөм, — диэт, оҕонньор мин диэки кылап гына көрөн ылла.
Мин бу көрүүттэн хайдах эрэ этим сaaha аһыллан, иэним кэдэӈнээн ылла. Өһөн эрэр күөх харахтар чөӈөрө чүөмпэлэригэр туох эрэ курус, хобдох олох тымныы салгына субу ил гынан ааһарга дылы гынна.
Мин ону-маны ыйыта олорбут бэйэм, буруйдаах курдук сананан, мах бэрдэрэн хааллым. Оҕонньорум аан тутааҕыттан тутуһан, халтарыйан охто сыһа-сыһа, таһырдьа таҕыста. Суоппарым эмиэ массыынатыттын түһэн, кэннин аанын арыйан, кууллаах бурдугу, хордуон дьааһыктары суол кытыытыгар сүөкээн барда.
Мин саҥата суох букатын билбэт оҕонньорум хас биирдии хамсаныытын кыраҕытык кэтии олордум. Оҕонньор аҥаар атаҕын көнтөрүктүк соһон хаамар.Ыксыыр, ыгылыйар курдук. Биир бурдук куулу ырычаахтаһан суол кытыытыгар соһон таһаарда.Кыайбатар да эдэриттэн өһөс быһыылаах. Хаста да бүдүрүйэн, охтон ылла.Мин кыҥастаһарбын билэн, төһө да күүһэ-күдэҕэ өһүллэн эрэр буоллар, син биир эр киһитэ өтөн туох баар кыаҕынан хамсана сатыырын бүтэйдии сэрэйдим.
Сотору малларын барытын түһэрэн, Уйбаан (суоппарым аатын саӈа биллим), оҕонньору кытта илии тутуһан быраһаайдаһаат, атаҕын тэбэнэ-тэбэнэ массыынатыгар киирдэ. Мин санаам буолбакка кэннибин хайыһан оҕонньор суолга соҕотоҕун сохсоллон туран хаалбытын көстүбэт буолуор диэри көрөн олордум.Туох дьикти киһитин таайа сатаан, мэктиэтигэр олус кылгас кэмҥэ аргыстаһан ылбыппытыттан хомойон, курус, санньыар санааҕа баттаттым. Кырдьаҕаһы аһына, кимин-тугун билиэх баҕа санаа тэһитэ кэйиэлээтэ.
— Оҕонньор быйыл мөлтөөбүт, бытаарбыт ээ,-суоппар миэхэ туһаайан улахан соҕустук саҥарда.
— Туох дьикти киһитэй? Киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөт. Хаайыылаах дуу, тугуй? — диэн
ыйыттым.
— Ким билэр, туох киһитин… Ону чопчу ким даҕаны билбэт. Чэ, быһата… суох киһи ити. Суохтан тугу суоран ылыахпытый? — Уйбааным, кэпсиэх курдук гынан иһэн, хайдах эрэ эмискэ өс саҕа буола түстэ.
— Ол аата хайдах? Суох киһи диэн тугу этэҕин? — аны мин олуйсан турдум.
— Оттон аата эрэ киһи. Ханна да суох дьон, докумуонунан. Нэһилиэнньэ ахсааныгар киирбэттэр. Ким да кинилэри билбэт. Билэр да буоллаҕына дьон диэн көрбөт, интэриэһиргээбэт.
— Аата дьиибэтин! Ол аата хайдах? — мин соһуйан биири мээрилии олордум.
— Оттон ити былыргыта көмүс хостуур, быраҕыллыбыт учаастакка олорор дьон. Бары оҕонньоттор. Хас сыллаахха кэлбиттэрэ буолла? Ону эмиэ ким да билбэт. Сэбиэскэй кэмтэн бааллар үһү. Мантан чугастааҕы дэриэбинэ уонтан тахса көс. Сибээс да, уот да суох. Дойду сонунун ити миигиттэн истэллэр. Эн ону сүгүн кэпсэтиннэрбэтин дии. Син дьон буоллахтара дии. Сэргииллэрэ элбэх.
— Мин даа? Ону хантан билиэмий? Аны буруйдаах буолан хааллым дуу? Ол хастарый? — мин соһуйан улаханнык саӈа аллайабын.
— Биэс оҕонньор баар, — Уйбааным хоруйдуур. -Бары оҕонньоттор дуо? Итинник кырдьаҕас дьон хайдах, тугу аһаан-сиэн олороллоруй -дьиибэргиирим улаатан истэ.
— Булт эрэ буоллаҕа. Аны кырдьан, кыаммат буолан, онтулара да мөлтөөбүт. Аны бэһиэн биэс дьиэнэн тус-туһунан ыал буолан олороллор үһү.
— Тыый, ыал дьон дуо, оҕолоро-уруулара эмиэ бааллар дуо?
— Ээ, хантан. Аата эрэ ыал. Чороҥ соҕотох оҕонньоттор диибин дии. Биирбит олох уһугулаан сытар диир ити Феодот.
— Кэлии киһи быһыылаах дии…. Нуучча дуо? — Ким билэр. Нуучча диэххин эмиэ да нуучча буолбатах курдук. Ол эрээри соҕурууттан кэлбит.Ол быыһыгар кинилэр ортолоругар биир саха оҕонньоро баар дииллэр ээ.Тугу гынан, туох дьылҕалаах дьон буолан итиннэ олороллорун ким да билбэт. Дьон судургутук хаайыылаахтар быһыылаах дииллэр.Бука, барар-кэлэр сирдэрэ суох буолан олордохторо. Бэйэлэрин тустарынан ыһа-тоҕо кэпсии сылдьыбаттар.Түҥкэтэх, дьону кытта алтыспат оҕонньоттор. Айах атан кэпсэтэр киһилэрэ сыл баһыгар-атаҕар мин эрэ.
— Бу иэдээни, хаайыылаах буоллахтарына тайҕаҕа көрүстэххэ иэдэтииһиктэр дии,- мин сонньуйан ымах гынабын.
— Хата бэйэҕиттэн куоталлар ини. Ким кимтэн куттанара өссө биллибэт. Ол хаайыылаах буолла да, тугу эрэ гынар диэн буолбатах буоллаҕа.Син киһититтэн ини. Олорбуттарын тухары кими да иэдэппиттэрэ, өлөрбүттэрэ иһиллэ илик. Эн санааҕар, мин тоҕо бу дьоҥҥо ас таһарым буолуой? – Уйбааным кэннин хайыһан мин диэки көрөр.
— Ээ, ону дьэ билбит суох. Кырдьык даҕаны, мин дьиибэргээн суоппарбын кэнниттэн кыҥастаһабын.
— Дьэ иһит оччотугар. Аҕам үйэтин-сааһын тухары суоппар этэ. Хотунан-соҕуруунан таһаҕас бөҕө таспыт киһи. Уонтан тахса сыллааҕыта өлбүтэ. Саҥа ыал буолан баран, аҕыс уонус сыллар саҥаларыгар, тохсунньу томороон тымныытыгар манан ааһан иһэн массыыната алдьанан хаалбыт. Оччолорго суол-иис адьас мөлтөх, сырыы суоҕун кэриэтэ буоллаҕа. Бастаан утаа уот оттон массыынатын оҥосто сатаан баран, үс хонугунан син да туох да кэлбэтин сэрэйэн, аччыктаан, тоҥон-хатан, чугас эргин, баҕар, дьон баара буолаарай диэн ити үрэххэ киирбит. Онно хаарга балыйтаран, кыһынын да тоҥмот тарыҥҥа түһэн, букатын өлө сыһан, нэһиилэ оронон тахсан тыа саҕатыгар тиийэн өйүн сүтэрбит. Арай биирдэ өйдөммүтэ, барыта бар түү сирэйдээх дьон дьиэлэригэр сытар үһү. Кэлин истибитэ, кинини ити Феодот оҕонньор быыһаабыт эбит.
Учаастакка ити дьону кытта үс ыйтан ордук олорбут. Онтон син үлүйбүт баастарын оһорунан, саас Феодоттааҕынан ыйдаран, суолга тахсан, дьонноох сиргэ тиийбит.
Аҕам онон хара өлүөр диэри ити дьоӈӈо махтанан хас сыл аайы, күһүн-саас ас таһар этэ. Куруук бу дьон туһунан үтүө эрэ тылынан ахтаpa. Эрэйдээхтэр дьоло суох дьон диирэ. Онтон ордук тугу да кэпсээбэтэҕэ. Аҕам өлбүтүн кэннэ аны мин таһабын.
— Оо, оттон хантан эн кэлэргин билэн, ити Феодот бүгүн суолга таҕыста? — Уйбааным кэпсээнин өссө истээри салгыы ыйыталаһабын.
— Өссө аҕам баарыттан алтынньыга уонна суол баарына кулун тутарга диэн болдьоспут кэмнээхтэр. Бу күннэргэ атастаһа сылдьан суолу маныыллар.
— Һа, оттон арай түүн аас?
— Ээ, итиннэ кистэлэҥ лаабыстаахтар. Онно хаалларабын.
— Айуу, эрэйин баҕаһын, күн аайы манаһыах диэтэххэ, — мин саллан саӈа аллайабын.
— Хайыахтарай оттон, аһыахха эмиэ наада буоллаҕа, — Уйбааным дириҥник өрө тыынан ылла. Тугу эрэ билэр быһыылаах да, онтун миигиттэн кистээтэ. Сөп ээ, тоҕо да бу дьон кистэлэҥин хас олорсубут киһитигэр ыһа-тоҕо кэпсии сылдьыай?
Мин сарсыарда суоппарбар кыйахана, ыгым майгытын сүөлүргүү санаабытым букатын үрэллэн хаалла. Уйбаан аҕатын кэриэһин толоро сылдьар аһыныгас, үтүө да сүрэхтээх киһи эбит. Мээнэ киһи дьоҥҥо буор босхо ас-таҥас таспата чахчы.
Феодот… Феодот оҕонньор. Туохха-туохха түбэһэн, туох-хайдах олоҕу олорон, бу Саха сирин түҥ тайҕатыгар бүгэн олоҕун моҥоон эрдэҕэй? Ким эрэ син да төрөппүт оҕото буоллаҕа. Оҕо caaha, эдэр caaha ааспыт сирдээҕэ, түүн түһээн көрөр төрөөбүт дойдулааҕа буолуо дии. Хаһан эрэ эдэркээн сүрэҕэ кими эрэ таптаан, таптал кутаатыттан толугуруу мөхсүбүтэ буолуо ээ. Ол бэйэтэ билигин суох киһи аатын ылбыт. Тыыннаах эрээри суох курдук. Дьэ, дьикти.
Эмискэ Феодот оҕонньор курус харахтарын киирэн эрэр күн борук-сорук сырдыгар көрөн ыларга дылы гынным. Бачча сааспар диэри суох дьон аттыбытыгар бааллара буолуо диэн өйбөр да оҕустаран көрбөтөх киһи эбиппин. Баар дьон оттон кыһалҕабыт да атын буоллаҕа. Бу айылаах чалбараҥ олоххо олорон уонна сорох дьон туохпут да суох диэн ытанабыт-суланабыт ээ. Дьолбут бэйэбит илиибитигэр баарын арыт өйдөөбөт да курдук буолабыт.
Дьиҥэр, баар уонна суох диэн тыл ыйааһыннара да атыҥҥа дылы. Оттон инчэҕэй эттээх, илэ өйдөөх киһи эрээри суох аатырар олус да хобдох эбит. Ону иннин кылгаан, кэнниҥ уһаан баран ылынарын, сиҥҥэр түһэрин, ол да буоллар өлөр-тиллэр туһугар күннэтэ туруулаһарын уон, сүүс төгүл ыарахан буолуо ээ.
Арай эмискэ кэннибэр ким эрэ ытырдан тоҕо барда. Кэннибин хайыһан көрбүтүм, эдэр уолбут атахтарын хатыйа тэбэн, биһиги кэпсэтиибитигэр букатын кыһаммакка, икки кулгааҕар наушнигын кэтэн, мин диэки ып-ырааһынан мэндээриччи көрөн олорор эбит. Бу аҕыйах кэм иһигэр массыына иһигэр-таһыгар туох буолбутун өйдөөн көрбөтөх да быһыылаах. Биһиги баарбыт эрэ суохпут, онно эрэ кыһаллыбакка, кини эмиэ бэйэтин эйгэтинэн олордоҕо.

«Чолбон» №3, 2026 сыл