VI төгүлүн ыытыллар улуустааҕы Олоҥхо ыһыаҕын көрсө олоҥхоһут, норуот ырыаһыта Терютина Пелагея Михайловна — Ырыа Ымыычаан олоҕун сырдатабыт
XIX үйэ иккис аҥаарыгар Боотуруускай улууһугар ыллаан — туойан ааспыт, дьон-сэргэ кэрэ кэпсээннэригэр киирбит норуот талааннаахтарыттан биирдэстэрэ, норуот ырыаһыта, олоҥхоһут Пелагея Михайловна Терютина — Ырыа Ымыычаан Мугудай нэһилиэгэр 1880 сыллаахха төрөөбүтэ. Айылҕа биэрбит сүдү талаана кыратыттан биллибит. Ырыа Ымыычаан истибитин тута хабан ылан, ырыа-тойук, олоҥхо оҥорон ыллыыра, уус-уран хомоҕой тылынан, кэрэ чуор куолаһынан дьон-сэргэ кутун тутара. Норуот ырыаларыттан ордук биһирээн «Мачаҕай Баһылайы», «Быттык-быттык Маарыйаны», «Лагларыйа Даарыйаны» толороро. «Саха фольклора» хомуурунньукка (1970 с.) «Быттык-быттык Маарыйа» диэн ырыата киллэриллибит. Кини ордук хаһыа да буолан биир олоҥхону кыттыһан толорууларга кыттарын сөбүлүүрэ. Дойдутугар, Мугудайга, Ырыа Миитээлиин (Пермяков Д.М.) үгүстүк бииргэ олоҥхолууллара. Онно биирдэрэ олоҥхону саҕалаатаҕына кини салгыыра, хаста да солбуһаллара, уһун түүнү быһа ыллаан-туойан тахсаллара. Мындаҕаайыттан С.Ф.Абрамов кэпсииринэн 1954-1955 сс. икки күн устата уонча олоҥхоһут холбоһон ыллаабыттар. Балагыас, оччолорго 80-ча сааһыгар чугаһаабыт эмээхсин онно ситиһиилээхтик кыттыбыт.
Ырыа Ымыычаан олоҥхоһут быһыытынан сэбиэскэй былаас кэмнэригэр сурукка киирбитэ. Арҕаа Хаҥалас киһитэ Е.Е.Лукин киниттэн «Сэттэ күннүк сиртэн сибиэркэтэ охсуллар эндиэ араҕас аттаах Нөрүөн Мүлгү» диэн олоҥхону 1940 с. суруйан ылбыт. 1947 с. Г.С.Борисов «Уолусхан улаан аттаах Уһук туйгун бухатыыр» диэни суруйбута. 1952 с. сурукка киирбит «Кыыс Ньургун» олоҥхото, «Тэтим Тэгээх», “Умнаһыт бааһынай”, «Үс уоллаах үрүҥ ыраахтааҕы» остуоруйалара, “Болтой Балтараах”, “Будьурууҥка”, “Төрөкөй”, “Сылаҥ төрдө” үһүйээннэрэ, “Моотуона”, “Кэрэ олох кэскиллэниэ, киһи аймах дьоллонуо”, “Депутат туһунан”, “Сталин туһунан”, “Сибээс туһунан”, “”Аэроплан туһунан”, “Кыайыы туһунан ” уо.д.а ырыалара Гуманитарнай чинчийэр институтун архыыбыгар хараллан сыталлар. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Чурапчы холкуостарын Хоту көһөрүүгэ Пелагея Михайловна дьиэ кэргэнин кытта Эдьигээн улууһугар барбыттара. Күтүөтэ, сиэнэ хоту дойду буоругар хаалбыттара. Кыыһынаан уонна кыра уолунаан дойдуларыгар эргиллэн кэлбиттэрэ, кыыһа сэрии иэдээнин, аас-туор олох кыһарҕанын тулуйбакка дойдутугар кэлэн тыына быстан үс оҕо тулаайах хаалбыттара.
Ырыа Ымыычаан нэһилиэгин дьонугар ырыаһыт, олоҥхоһут эрэ буолбакка, үтүөкэн сүбэһит, отоһут, оҕо көтөҕөөччү, эмчит эбит. Ону таһынан иллэҥ кэмигэр биир ураты идэлээҕэ. Ол – туос иһити тигии. Араас киэлилээх, ураты киэргэллээх бэртээхэй туос иһит эгэлгэтин тигэрэ.
Балыгыас норуот ырыаларын таптаан толорорун, тута хоһуйан ыллыырыгар сүрдээх артистичнайын, куолаһын дэгэтэ арааһын, киэҥин билигин да оччотооҕу кэмҥэ истибит кырдьаҕастар астына кэпсииллэр. Кини ордук туойсуу ырыаларын, көрбүтүн-истибитин, иэйиитин эгэлгэтин ырыа гынан ыллыырын сөбүлүүрэ. Ордук биһирээн “Мачайар Баһылайы”, «Быттык-быттык Маарыйаны», «Лагларыйа Даарыйаны» толороро.
Ырыа Ымыычаан ыллаабыт- туойбут ырыаларыттан сурукка киирбитинэн уон сэттэ ырыа рукопиһа РАН Сибиирдээҕи отделениятын Якутскайдааҕы чинчийэр киин архивыгар баар.
Кырдьаҕастар ахталларынан оччотооҕу кэм улахан түмсүүлэрэ, быыбардар, мунньахтар Ырыа Ымыычаан ырыата-тойуга суох ыытыллыбаттара үһү. Саҥа былаас, саҥа кэм ситиһиилэрэ, күүрээннээх үлэ, үрдүк үөрүү, хараҥа үйэ тииммэт-түгэммэт, батталлаах олоҕор үөскээбит саха эмээхсинин өйүн-санаатын, дууһатын үөрүүнэн-көтүүнэн толорон эрдэҕэ. Ол да иһин дириҥ иэйии ырыа буолан ылланан, хоһоон буолан хоһуллан таҕыстаҕа. Балагыас өйө-санаата саҥаны, сайдыыны кытта тэҥҥэ хардыылаан иннин диэки дьулурҕатык айаннаабытын ырыаларыттан көрөбүт. Сайдыы саҥа сүүрээннэрэ маннык ырыаларга хоһуллубуттар: «Кэрэ олох кэскиллэниэ, киһи-аймах дьоллонуо», «Аэроплан туһунан ырыа», «Кыайыы туһунан ырыа», «Кэлимсэ үөрэххэ киириэҕин!». Таптал олох-дьаһах туһунан ырыаларга киирэллэр: «Кыыс ырыата», «Быттык-быттык Маарыйабын», “Моотуона”, “Остуол ырыата”, «Чабычах ырыата», “Үүнүү хотуура”.
“Икки үйэ дьахтара”, «Кэрэ олох кэскилэниэ…», “Кэлимсэ үөрэххэ киириэҕин!” диэн ырыаларга эргэрбит, эстибит олох эрэйин, аас-туор олох алдьархайын этинэн-хаанынан билбит киһи саҥа олоҕу хайдах курдук чугастык уруйдуу ылыммыта ойууланар.
Норуот ырыаһыта, олоҥхоһут П.М.Терютина чаҕылхай холобура бигэргэтэринэн, урут дьахталлар даҕаны эр дьоннуун тэҥҥэ олоҥхо искусствотын баһылыыллара, үгүс өрүттээх дэгиттэр талааннаахтара.
Ырыа Ымыычаан туһунан сурукка киирбит кинигэлэр
Олоҥхоһут, норуот ырыаһыта — Пелагея Михайловна Терютина — Ырыа Ымыычаан — Бу кинигэнэн Пелагея Михайловна Терютина — Ырыа Ымыычаан 19-с үйэ иккис аҥарыгар Боотуруускай улууска, билиҥҥинэн Чурапчы улууһугар ыллаан-туойан аасспыт, дьон-сэргэ кэрэ кэпсээнигэр киирбит норуот талааннаахтарыттан биирдэстэрин туһунан сиэнэ Данилова Елена Михайловна билиһиннэрэр. Автор П.М.Терютина — Ырыа Ымыычаан ырыаларын, остуоруйаларын, кэпсээннэрин, үһүйээннэрин, ойуулуур-дьүһүннүүр ньымаларын ырыппыт. Ааҕааччы киэҥ араҥатыгар ананар.
Чурапчы олоҥхоһуттара — Кинигэҕэ Чурапчы улууһун XIX-XX үйэлэргэ ыллаан-туойан ааспыт олоҥхоһуттар, олоҥхону хомуйааччылар, тарҕатааччылар, чинчийээччилэр тустарынан ыйынньыктар, ахтыылар киирдилэр. Биобиблиографическай ыйынньык сыһыарыылаах. Кинигэ олоҥхону кэрэхсээччилэргэ, студеннарга, научнай үлэһиттэргэ аналлаах.
Чурапчы фольклора — Бу кинигэҕэ киирдилэр Чурапчы дьоно суруйан хаалларбыт номохторо, үһүйээннэрэ, кэпсээнэрэ, үгэлэрэ, айбыт чабырҕахтара, тойуктара. Саха фольклорун байытыыга, үйэтитиигэ, норуокка тарҕатыыга, салгыы сайыннарыыга ананан оҥоһулунна. Эрдэ фольклорга аналлаах «Чурапчы олоҥхоһуттара», «Айдарыылаахтар» кинигэлэр 2015с. күн сирин көрөн тураллар. Онон бу тахсар кинигэҕэ итиннэ суруллубуттар киирбэтилэр. Ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр туһуланар.
Чурапчы олоҥхоһуттара — Автор идэтинэн агроном, бу кинигэҕэ кини уонча сыл устата муспут суруйуулара киирдэ. Олоҥхо — саха норуотун духовнай баайа, ону хаҥатыыга чурапчылар бэйэлэрин дьоһуннаахай кылааттарын киллэрбиттэрэ итэҕэтиилээхтик көстөр. Маассабай ааҕааччыга ананар.
Дойдум сирин олоҥхоһуттара уонна олоҥхолоро — Автор идэтинэн агроном, бу кинигэҕэ кини уонча сыл устата муспут суруйуулара киирдэ. Олоҥхо — саха норуотун духовнай баайа, ону хаҥатыыга чурапчылар бэйэлэрин дьоһуннаахай кылааттарын киллэрбиттэрэ итэҕэтиилээхтик көстөр. Маассабай ааҕааччыга ананар.
