Балаҕан ыйа

Бу ыйга сахалар сайылыктан кыстыкка көһөллөр, ол иһин балаҕан ыйа диэн ааттаммыт. Балаҕан ыйа кулун тутар ыйы батыһар. Ый өксүөннээх уонна 20-с чыыһыла диэки сайын эргийэр, ону дьахтар быттанар кэмэ дииллэр. Ый ардаҕа икки: кус барар ардаҕа уонна ый бүтүүтүгэр эбэтэр алтынньы саҥатыгар оту-маһы «ииктэтэр» ардах. Оту-маһы «ииктэтэринэн» кэлэр сааһы билгэлииллэр. Бу ыйынан кыһын хойутуон дуу, эрдэлиэн дуу быһаараллар. Кырдьаҕастар этэллэринэн, кэнчээри хойуутук үүммүт буоллаҕына, кэлэр дьыл үүнүүлээх буолар. Ол аата балаҕан ыйын аҥаарыгар кураан буоллаҕына, кыһын хойутуур. Ый 21 күнүгэр сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэр, мантан ыла түүн баһыйан барар, онон күн-дьыл хонугунан ааҕыллар буолар. Эргэ дьыл саҕаланар. Ый саҥатыгар отон ситэр, тэллэй үүнэр. Өбүгэлэрбит бу ыйга сайын үтүөтүн сомсон, үлэ-хамнас үөһүгэр түһэн, кыстыкка бэлэмнэнэллэр. Сайылык дьиэттэн оторго көһөллөр, онтон ынахтарын мэччитэ түһэн баран кыстыкка биирдэ киирэллэр. Билиҥҥи кэмҥэ эмиэ дьиэни сууйан-тараан, таҥаһы таһырдьа куурдан, бөҕү-сыыһы ыраастаан кыһыҥҥа бэлэмнэнэллэр.

«Саха дьоно, ордук тыа сирин олохтоохторо, өбүгэлэрин саҕаттан күнү-дьылы  билгэлиир үгэстээхтэр. Кинилэр тыйыс усулуобуйалаах хотугу сиргэ олохсуйбут буоланнар, үлэлэрин-хамнастарын тэринэллэригэр, сүөһү-ас иитэллэригэр ол улахан көмөлөөх». (И.Сосин)

• Балаҕан ыйын 5 күнэ — хаһыҥ түһэр.
• Балаҕан ыйын 8 күнэ — сарсыарда дьыбардаах буоллаҕына, кыһын эрдэ кэлэр уонна тыйыс буолар. Хортуоппуйу хостооһун саҕаланар.
• Балаҕан ыйын 10 күнэ — көмүс күһүн. Собо тиксэр (күөл кытыытыгар тахсар).
• Балаҕан ыйын 13 күнэ — туруйа барар.
• Балаҕан ыйын 14 күнэ — Сэмэнэп таҥара, саха ыала отордууртан кыстыкка көһөр кэмнэрэ. Бу күн былыттаах уонна ардахтаах буоллаҕына, күһүн уһуур.
• Балаҕан ыйын 14-21 күнэ — Дьахтар сайына саҕаланар. Бастакы күнэ ыраас, чаҕылхай буоллаҕына — ичигэс күһүн. Силбиктэннэҕинэ — кураан күһүн.
• Балаҕан ыйын 19 күнэ — хаар хаһыҥ түһэр. Үөл кус балаҕан ыйын 30-гар диэри барар.
• Балаҕан ыйын 20 күнэ  — хаастар айаннара саҕаланар, аҥыр хаһыытыыр.
• Балаҕан ыйын 24 күнэ — Ый туолуута. Силбик түһэр.
• Балаҕан ыйын 27 күнэ — Иһийээнэп сир тоҥор таҥарата. Кус-хаас үөһэнэн айаннаатаҕына, уһун кураан күһүн буолар.

           Тымныы күһүн буоларыгар:

— дьахтар сайынын саҕана ооҕуй ситимэ элбиир

— көтөрдөр күһүн алларанан ааһаллар

— куобах эрдэ ойуур саҕатыгар тахсар

— хаас үөрэ күһүн үөһэнэн ааһар

Күһүн уһууругар, сылаас буоларыгар:

— балаҕан ыйыгар тигээйи баар буолар

— балаҕан ыйыгар этиҥ этэр

— бырдах күһүн хойукка дылы тыыннаах сылдьар

— кус оҕотун иккистээн ууга киллэрэр

— кус күһүҥҥү ардахтарга ууттан тахсыбат

— кэҕэ сайын хойукка диэри, Бөтүрүөп таҥара (от ыйын 12 күнүн) кэнниттэн эмиэ, этэр

— тэллэй хойутаан тахсар

— Үһүс Ыспааһап саҕана (атырдьах ыйын 28 күнэ) туруйа көтөр

Күһүҥҥү билгэлэр:

• Ардахтаах күһүн буоллаҕына, эһиилигэр  хаардаах  саас буолар.
• Ардахтаах сайын уонна сылаас күһүн — уһун кыһын бэлиэлэрэ.
• Тиит көтөҕөтө түспэтэҕинэ тымныы кыһын уонна уута суох caac.
• Күтэр хороонун күөл кытыытыттан ыраах хаһыннаҕына уулаах саас.
• Куобах эрдэ маҥхайдаҕына, хаар эрдэ түһэр.
• Хаастар үөһэнэн ааспыт дьылларыгар дьогдьоот күһүн буолар. Оччоҕо кураан күннэр өссө хас да хонукка тураллар. Кыстык хаар түһүүтэ хойутуур.
• Ый бүтүүтүгэр көтөҕө түһэн бүтэр. Көтөҕө ыраастык түстэҕинэ, эһиилигэр уулаах саас буолар. Оттон маска бэйэтигэр хаалан олунньу, кулун тутар ыйдар тыалларын кытары хаар үрдүгэр түстэҕинэ, тыа хаарын эрдэ быһа сиэн, уута суох саас буолар.
• Хатыҥ уонна тэтиҥ сэбирдэхтэрэ күһүн сиргэ ыраастык саһаран түстэхтэринэ, эһиилигэр үүнүүлээх сайыны күүтүөххэ сөптөөҕүн туһунан билгэлииллэр.
• Хатыҥнар күһүн чыпчаалларыттан саһардахтарына, эһиилигэр саас эрдэ, оттон аллараттан саһардахтарына, саас хойутаан кэлэр диэн сылыктыыллар.
• Тымныы кыһын буоларыгар тииҥ уйатын мас аллараа өттүгэр оҥостор. Тииҥ олус чэбэр, ыраас кыыл, уйатын сотору-сотору ыраастыыр, бытын, былахытын өлөрөр. Ол да иһин уйатын кыһынын үрдүк сиргэ туттарга кыһанар. Оттон тымныы кыһын буоларыгар, уйатын аллара туттар. Кыһынын тымныы үөһэтээҕэр аллара кэм сымнаһыар.
• Күһүн ардаҕа суох, сир кураанахтыы тоҥноҕуна, эһиилигэр үксүгэр кураан сайын кэлэр.
• Күһүн кумаар хойутаан өллөҕүнэ, ичигэс уонна уһун кыһын буоларын күүтэллэр.
• Күһүн өрүс турарыгар кыдьымаҕа улахан уонна хойуу буоллаҕына, саас өрүс уута улахан буолар.
• Күһүн сир дириҥник сиигирдэҕинэ, эһиилигэр өҥ сайын кэлэр.
• Күһүн тэллэй, отон өлгөмнүк үүннэхтэринэ, кыһынын чараас хаардаах, тымныы дьыл буолар.
• Отон сибэккитэ күһүөрү сайын иккистээн таҕыстаҕына, эһиилигэр кураан сайын буолар.
• Сэбирдэх хойутаан, бытааннык түстэҕинэ, кыһына тыаллаах-куустаах, хаҕыс буолар.

Туһаныллыбыт литература

«Саха ыалын бастыҥ кинигэтэ» /  [хомуйан оҥордулар : А.с.Тимофеева, Л.А.Баишева – Фролова].  —  Дьокуускай : Бичик, 2017. – 192 с.

Айылҕалыын алтыһан : кэпсээннэр / Иннокентий Сосин. — Дьокуускай : Бичик, 2008. — 176 с.

Сосин, Иннокентий Михайлович. Күн-дьыл билгэтэ / Иннокентий Сосин. — Дьокуускай : Бичик, 2010.

Сахалыы күнү-дьылы билгэлээһиннэр / И. Сосин, И.Неустроев. – Дьокуускай, 1992.