Буойун суруйааччы  бойобуой суолунан

   … 1943 сыл атырдьах ыйыгар Гаврил Иванович Макаров-Дьуон Дьаҥылы, Чурапчы Дириҥэр учууталлыы сылдьан, сэриигэ ыҥырыллар бэбиэскэни туппута. Армияҕа ыҥырыллыбыт саха уолаттар хаһыа да буоланнар фронт кыһалҕатыгар хомуйуллубут саха сылгыларын тиэрдэр сорудаҕы ылбыттара.

— Хор, ол үлүгэрдээх айан эриирин-мускуурун сүрдээх эр сүрэхтээхтик тулуйбута. Оччотооҕуга, байыаннай кэмҥэ эппиэтинэс улахана,  сылгы  да  охторо  кэмэ  суох этэ. Гавриил  Иванович урутаан  тиийэн  кэпсэтэ-билсэ  охсон,  хонук  сир  булан  тоһуйара. Нууччалыы  иҥнигэһэ  суох  билэр  буолан,  кырдьыга,  улаханнык абыраабыта. Мин кавалерийскай дьыалаҕа үөрэммит-куоһаммыт буоламмын сылгы ыарыытын биэс тарбаҕым курдук билэрим. Ону Дьуоммар этэбин. Киһим кэпсээбиппиттэн тирэнэн бу сылгы маннык ыарыыттан өллө диэн акт суруйар.Ону ханна тиийбит пууммутугар туттаран  иһэбит. Дьыалабыт уу тэстибэт гына оҥоһуллар быһыылааҕа. Биирдэ даҕаны мөҕүллүбэтэхпит. Сахалыы номоҕон, көрдөөх-нардаах кэпсээн диэн киниэхэ баара. Хонуктаабыт сирбит аайытын туох эмэ диэн хоһоону айа охсубута эрэ баар буолар. Олус боростуойтан дириҥ санааны этэри сатыыра. Оттон  ити  «Тууйас» диэн  хоһоонун  харахпыт ортотугар  айбыта.  Ити  күн  дойдубутуттан илдьэ кэлбит арыыбыт тобоҕоломмута, «Таҥалай тигиилээх туос тууйас, Ленаны таҥнары устан сыый! Таптаабыт дойдуттан туруу ас эн искэр баранна, бырастыы!» диэн алгыс тыллаах өрүскэ  быраҕыллыбыта. Тууйас барахсан сүүрүк хоту элээрэ турбута. Ол бэйэккэтэ ити xohooн буолан хааллаҕа. Ити хоһоону күн бүгүнүгэр диэри өйдүүбүн. Саха тууйаһын туһунан ситигирдик минньигэстик суруйбуттарын истэ иликпин. Талааннаах, сайаҕас, көрдөөх-нардаах, доҕордоһууга бэриниилээх киһи этэ Дьуон Дьаҕылы, — диэн дириҥ ытыктабылынан кэпсээбитэ Болугур нэһилиэгин олохтооҕо Николай Васильевич Фомин.

Тоҥуу-хатыы бөҕөнү көрсүбүт, айан эрэйин тулуйбут сахалар сылгыларын «Залари» станцияҕа тиэрдэн бойобуой сорудаҕы толорбуттара.Сылгылыын, киһилиин тоҥуу муҥуттан быыһанар буолбут үөрүүлэрин поэт «Айан ырыата” диэн хоһоонугар олус бэргэнник суруйбута.

    Бииргэ айаннаспыт Сылаҥ нэһилиэгин киһитэ, учуутал И.К. Макаров суруйбут ахтыыта поэт  айар үлэтин биир олус наадалаах түгэнин сырдатар.

«…Тимир суолга үөр сылгыларбытын тиэрдибиппит кэннэ «Залари» диэн станцияҕа Дьуон Дьаҥылылыын мэлдьитин көрсүһэр, кэпсэтэр  этибит. Арай  биирдэ,  өрөбүл күн,  Гавриил  Иванович наһаа  сүргэтэ  көтөҕүллүбүт,  киҥинэйэн  ыллыы-ыллыы  кубааҥка бэргэһэтин сүүһүгэр сэгэччи уурунан баран, уулусса устун хааман элэстэнэн  иһэр эбит.  Өйдөөн  көрбүппүт  —  Заларитааҕы  холкуос ырыынагар сылдьыбыт. Кини халыҥ баҕайы кинигэни суумка курдук кыбыммытынан биһиэхэ тиийэн  кэллэ: «Уолаттар, дьэ наада- лаахпын  бу  буллум.  Нуучча  маанылаах  улуу  поэтын  Александр Пушкин  толору  хомуурунньугун  баһаартан  сүүрбэ  биэс  солкуобайга атыыластым. Дьэ дуу, улуу поэты умсугуйан олорон ааҕыам буоллаҕа»,  —  диэмэхтээтэ.  Мин  кинигэни  ылан  көрбүтүм  «А.С. Пушкин.  Избранные произведения.  1937 год, г. Москва» диэн титульнай лииһигэр суруктаах. Чурапчыга дэҥҥэ көрөр  кинигэм буолан биэрдэ. Манна Гавриил Иванович сэрии кэнниттэн Пушкин «Евгений  Онегинын»  сахалыы  тылбаастыахтааҕын  аҕынна»,  — диэн суруйбута Иннокентий Кузьмич Макаров.

     Сотору  кэминэн  поэт  илиҥҥи  кыраныыссаҕа  тиийбитэ.  Кини бу кэминээҕи олоҕун туһунан балачча утумнаах өйдөбүлү Гавриил Ивановичтыын  бииргэ  сылгы  үүрүүтүгэр  сылдьыспыт,  илиҥҥи кыраныыссаҕа ханнык пуолкаҕа сулууспалаабытын, ураты тулуур- дааҕын  иккис  нүөмэрдээх  пулеметчигын  туһунан  Д.А. Илларионов  оҥорбут ахтыытыттан  эрэ билэбит.

«… Биһиги аҕыс Чурапчы дьоно Дьуон Дьаҥылы  хамандыырдаах  айаҥҥа  турбуппут.  Маҥнай  Лена  өрүһү  биэрэгин  кэрийэ  эриирдээх-мускуурдаах  суолунан  айаннаабыппыт.  Таҥаспытын  икки сыарҕалаах акка тиэйбиппит,  атыттар  ыҥыыр атынан  сылгылары үүрэрбит. Биирдэ хараҥаҕа хайа быарынан айаннаан истэхпитинэ суолу  кыаһалыы  уурбут мастара сууллан  икки  сыарҕалаах аппыт хайаттан сууллубуттара. Сарсыарда сырдаабытын кэннэ алларанан  аттарбытын  көрдүү  барбыппыт.  Онно  аттарбыт  тыыннаахтарын көрөн  баран:  «Оо!  Дьөһөгөй  оҕолоро!»  —  диэн  наһаа  долгуйан үөрбүтүн өйдүүбүн. Кини «Боронушка” диэн хара дьүһүннээх улахан биэни миинэн урут тиийэн хонук сирбитин бэлэмниирэ.

… Онтон Г.И. Макаров биһикки бииргэ «Мальта» станцияҕа сулууспалаан баран, илиҥҥи кыраныыссаҕа барбыппыт. Онно 94-с дивизия 152-с стрелковай пуолкатын 8-с ротатыгар сулууспалаабыппыт. Биһиги пуолкабыт «Макеевскай» диэн тимир суол станциятыттан тоҕус биэрэстэ туора хайа тэллэҕэр турара. Японияны кытта кыраныысса биһиги пуолкабытыттан 15 биэрэстэ этэ. Биһиги Белая Камень диэн кыраныыссаҕа баар сопкаҕа сайын аайы траншея хаһарбыт.

  1945  сыллаахха  сайын  от  ыйыгар  биһиги  пуолкабытын  кыраныыссаны кэрийтэрэ ый устата ыыппыттара. Онно мин ыран, ыалдьан полевой госпитальга киирэн хаалбытым. Дьуон  Дьаҥылы  сүрдээх  тулуурдаах  этэ.  Илии  бүлүмүөтүгэр иккис  нүөмэринэн  сылдьыбыта.  Ыарахан  баҕайы  бүлүмүөт дискэлэрин тэһиппэккэ илдьэ сылдьара.  Мин аармыйаттан  кини иннинэ кэлбитим.  Кини  госпитальга сытан хойут кэлбитэ», — диэн Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии араас фроннарыгар кыттыбыт сэттэ бырааттыылартан биирдэстэрэ Дмитрий Афанасьевич Илларионов бэйэтин ахтыытыгар суруйар.

    Илиҥҥи кыраныыссаҕа тыҥааһын улахан этэ. Онно баар сэриилэри утары милитаристскай Япония мөлүйүөн  кэриҥэ саллааттаах Квантунскай аармыйаны тутан турара. Сэбиэскэй правительство илиҥҥи  кыраныысса  чугаһыгар маннык тииһигэр тиийэ сэбилэммит өстөөҕү үлтүрүттэҕинэ эрэ табыл  тахсарын  саллааттар  өйдүүллэрэ.Ол тыйыс кыргыһыыга киирэрдии бэлэмнэнэллэрэ. Поэт бу теманы арыйбыт хоһооннорунан «Поход», «Илин, тус илин», «Биһиги иһэбит» диэн айымньылара буолаллар.

    Япония милитаристара Хайлар хайатыгар бөҕөргөтүүлэрин туох да хоппот кириэппэһинэн аахпыттара. Сэбиэскэй сэриилэр кыайан туоруохтара суоҕа диэн эрэммиттэрэ. Ол эрээри кинилэр былааннаабыттарын курдук буолбатаҕа.Хабараан охсуһуу саҕаланнаҕын үһүс  күнүгэр, Гавриил Иванович Макаров –Дьуон Дьаҥылы баар полката сэриигэ киирбитэ. Ити кыргыһыы саҕаланыан аҕай иннинэ «Поход» диэн хоһоонун суруйбута:

Иҥиэттэр илин халлаан

Эмиэ биттэммиттии

Умайар. Ууну туораан,

Сарсыарданан  киирсии.

Хайаһабыт, дьэ, ыттар!

Халлаан сырдаан эрэр.

Иэһи ситиһэ арҕааттан

Илин поход иһэр.

  Поэт сэриигэ киириитин түгэнигэр сыһыаннаах ахтыыны японскай самурайдары урусхаллааһын актыыбынай кыттыылааҕа Петр Кононович Данилов биэрбитэ.

«Сарсыарда халлаан суһуктуйуута киирдибит. Кыра үрэх эҥээринэн быһа охсон тимир суол ааһар. Икки тумус хайаттан биирдэһин (уҥатын) тэллэҕэр, тимир суол станцията быһыылаах, аҕыйах дьиэ-уот баар. Хаҥас хайаны дьөлүтэ хаһан, дьоппуоннар онно уйаламмыттар. Биһиги уҥа хайа тэллэҕинэн, станция иһинэн киирэн, ол хаҥас хайа диэки атаакалыыбыт.Станковай бүлүмүөппүн иитэн баран, дьиэ-уот алдьанан көөрө буолтуттан сатаан соспокко, үс киһибит көтөҕөн, биһиги иккиэ буолан, дискэ сүгэн, тутан иһэбит. Мин иккис нүөмэрбин. Станцияҕа арай биир икки этээстээх, аҥаара сууллубут таас дьиэ таһыгар элбэх өлүк быыһыгар Дьуон Дьаҥылы бааһыран хардырҕыы сытарыгар түбэстим. Урут кини манна баарын истибэт-билбэт этим. Сирэйин күрдьэҕинэн быһыта кэйбит этилэр да, мин көрөөт биллим. Кини киһини билбэт быһыылааҕа.Кинини илдьэр дьон кинигэлээх буолан орпут диэбиттэрэ. Кэнниттэн көхсүгэр табыллыбыт этэ. Вещмешогун толору элбэх кинигэни сүгэн иһэригэр, буулдьа дуу, оскуолка олору ыдырыччы 
дьөлө көтөн, көхсүгэр мөлтөөн тиийбит буолуон сөптөөҕө», — диэн Петр Кононович Данилов ити күннээҕи кыргыһыы кэмигэр Дьуон Дьаҥылы бааһыран сытарын көрөн ааспытын туһунан суруйбута.

    Кырдьык, Дьуон Дьаҥылыны өлөр өлүүттэн вещмешогар укта сылдьыбыт кинигэлэрэ өрүһүйбүттэрэ чахчы. Баҕардар, ол кинигэлэртэн биирдэстэринэн, били «Залари» станцияҕа атыыласпыт А.С. Пушкин айымньыта «Евгений Онегин» диэн кинигэтэ да буолуон сөп. Оччо элбэх кинигэни сүгэ сылдьыбыт эбит буоллаҕына, ити этэр кинигэбитин даҕаны быраҕан кэбиспэтэҕэ чуолкай. Гавриил Иванович Макаровка эмчиттэр государственнай байыаннай хамыыһыйалара сэтинньи 16 күнүгэр 1945 сыллаахха биэрбит 304 №-дээх ыспыраапкатыгар этиллэринэн маннык: «Ранен 15/VIII — 45 г. осколком мины в лице с повреждением носовых костей и ранение м./ тканей правого надплечья…». Кинини 118 №-дээх медсанбат санитардара сэрии толоонуттан таһаарбыттар, бааһын-үүтүн сууйан-ыраастаан баран салгыы эмтэниигэ уонна эпэрээссийэ оҥорторорго быһааран 1480 №-дээх эвакуационнай госпитальга утаарбыттар. Поэт олоҕун бу ыарахан күннэрин эрдээхтик тулуйбута. Байыаннай госпитальга сытан элбэх хоһооннору суруйбута. Гавриил Иванович Макаров-Дьуон Дьаҥылы поэт, гражданин, фронтовик быһыытынан кыайыы өрөгөйдөөх күнүн буһан-хатан көрсүбүтэ. Поэт бу кэмнээҕи хоһоонноруттан саамай табыллыбыттарынан, дириҥ философиятынан, олох бары эйгэтин хабан этэринэн уонна норуот бүтүнүүтүн үөрүүтүн өрө көтөҕүллүүлээхтик биэрэринэн, ону кэлэр кэскилин кытары табатык дьүөрэлииринэн «Биһиги иһэбит» диэн хоһооно буолар:

Сурук хоту «суох», «баар» дэттэрбит,

Сураҕырбыт, бочуокка киирбит,

Биллибэтэх, таастыы тимирбит,

Берликкэ, Будапешка тиийбит,

Эһи эрэлгитин толорбут,

Элбэх киэҥ суоллары тобулбут,

Ааттаахтар-суоллаахтар, чыыннаахтар,

Арааһы көрсүбүт ама да саллааттар –

Кыайбыттар дьэ илэ билэбит

Эһиэхэ биһиги иһэбит.

Төрөөбүт дойдубут туһугар

 Өссө үтүөнү оҥороору,

Түптээх олоҕу олороору

Ийэ сир иһигэр, таһыгар
Илинтэн, Арҕааттан иҥнэммит,

Элбэҕи көрөммүт, билэммит,

«Эргийбит киһи!» — диир бэйэбит

Эһиэхэ дьэ кэлэн иһэбит,  — диэн өрөгөйдөөх үөрүүтүн этиэн эппитэ сэрии эрэйин-муҥун, тыыннаах ордуу диэн тугун билбит поэт Дьуон Дьаҥылы. Гавриил  Иванович  Макаров-Дьуон  Дьаҥылы  1946  сыллаахха  сэтинньи  бүтүүтэ  тапталлаах  Чурапчытын  буоругар  үктэммитэ. Поэт сэрииттэн «Кыайдыбыт» диэн хоһоон кинигэтин рукопиһын илдьэ кэлбитэ. Бу хомуурунньук 1946 сыллаахха Саха сиринээҕи кинигэ издательствотынан бэчээттэнэн  тахсан күн сирин көрбүтэ. Онно сэриигэ баран иһэн уонна илиҥҥи кыраныысса манабылыгар сылдьан, байыаннай госпитальга сытан суруйбут, ону тэҥэ сэриигэ барыан аҕай иннинэ айбыт хоһоонноро киирбиттэрэ.

История кырдьыга — кинигэлэргэ

  Милитаристскай Японияны утары сэриигэ Саха сириттэн өрөспүүбүлүкэтээҕи военкомат көрдөрөрүнэн Саха сириттэн 3685 киһи кыттыбыт, онтон 2727 дойдуларыгар эргиллэн кэлбиттэр. Үксүлэрэ Забайкальской фронт 94-с уонна 210-с стрелковай дивизиятын 39-с аармыйатыгар, итиэннэ 278-1 стрелковой дивизия 17-с аармыйатыгар,Уһук Илиннээҕи фронт 1-кы уонна 2-с чаастарыгар сулууспалаабыттара. Сэбиэскэй аармыйа Уһук Илиннээҕи хампаанньатын түмүгэр, Хотугулуу-Илин Кытай уонна Хотугу Кэриэйэ босхоломмуттара. ССРС Сахалин соҕуруу өттүн уонна Курил арыыларын төннөрбүтэ.

  Буойун, учуутал, үйэтитээччи  Иван Михайлович Павлов «Чурапчылар Ийэ дойду көмүскэлигэр»  кинигэтигэр биир дойдулаахтарын, чурапчылар  Японияны  утары сэриигэ кыттыыларын туһунан , хас киһи,  ханнык нэһилиэктэн барбыттарын туһунан суруйбута.  И.М. Павлов Аҕа дойду сэриитин  историятын  сырдатар  кинигэлэрин электроннай  библиотекаҕа киирэн ааҕын! https://churlib.ru/pavlov-ivan-mihajlovich/

Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!