Тыаҕа тэллэйдии…
Тэллэйдэри дьон былыр — былыргыттан аһылык оҥостоллор.Тэллэйдэр төһө иҥэмтэлээхтэрий? Чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн тэллэйдэр элбэх белоктаахтар, арыылаахтар, арай саахардара суох.Тэллэй белога элбэҕинэн эккэ чугасаһар. Тэллэйдэргэ киһи этигэр-хааныгар улахан наадалаах үгүс витаминнар бааллар: ол курдук В1 (аневрин) витаминнара, РР витаминнара (никотиновай кислота), Д витаминнарынан сайыҥҥы ынах арыытыгар тэҥнэһэллэр.Оттон минеральнай веществолара элбэҕинэн фрукталарга, фосфордара баайынан ордук балыкка чугасаһаллар. Кальций магний, тимир, алтан цинк, марганец уо.д.а. курдук киһиэхэ улахан туһалаах микроэлеменнэр эмиэ бааллар.
Угаров, Гавриил Спиридонович.
Саха сирин тэллэйдэрэ / Г. С. Угаров ; [научный редактор А. А. Макаров]. — Якутскай : Кинигэ издательствота, 1980. — 173, [2] с.
Саха сирин тэллэйдэрэ
Сиэнэр тэллэйдэр
Үрүҥ тэллэй – белый гриб, боровик
Кыһыл тэтиҥээйи – осиновик красный, красноголовик
Араҕас тэтиҥээйи – осиновик желтый
Хатыҥаайы – березовик обыкновенный, подберезовик
Бэс саһархайа – масленок настоящий или поздний
Тиит саһархайа – масленок лиственничный
Хаар төбө – груздь настоящий, мокрый
Үүттээх тэллэй – груздь сухой (скрипица)
Бэс кубачыына – рыжик сосновый
Харыйа кубачыына – рыжик еловый
Саһылчай – лисичка
Ойуурга үүнэр өтөх тэллэйэ— шампиньон лесной
Өтөх тэллэйэ— шампиньон обыкновеннный
Аһыы сиик тэллэйэ — сыроежка жгучеедкая
Балык сыттаах сиик тэллэйэ – сыроежка буреющая
Чааччахаан – моховик желто-бурый
Муох күөх тэллэйэ – моховик зеленый
Чөҥөчөк тыла – опенок осенний, настоящий
Сайыҥҥы чөҥөчөк тыла – опенок летний
Ырысыаптар
Тэллэй олус минньигэс амтаннаах, элбэх калорийдаах, иҥэмтэлээх бэртээхэй аһылык буолар. Тэллэйтэн ас арааһын буһарыахха сөп.
Тэллэйтэн икра
1 кг тэллэй, 1 уст. улахан эриэппэ луук, 1 уст. улахан моркуоп, 150 мл. мас арыыта, 3 уст. лавр сэбирдэҕэ, 5 уст. төгүрүк биэрэс, туус, 1 ч.нь. 9%-наах ууксус.
Тэллэйбитин үчүгэйдик сууйабыт, миискэҕэ кутан орто уокка 1 чаас буһара уурабыт. Буспутун кэннэ сиидэлээн сайҕаан, уутун сүүрдэбит. Луугу уонна моркуобу ыраастаан мясорубкаҕа эрийэбит. Мас арыытыгар 5 мүн. ыһаарылаан ылабыт. Ол бириэмэҕэ тэллэйбитин мясорубкалыыбыт. Ол кэннэ тэллэйбитин ыһаарыламмыт луук үрдүгэр кутан, туустаан кыра уокка 30 мүн. буһарабыт. Сөп буола-буола булкуйан биэрэ сылдьабыт. Буһуон 10 мүн. иннигэр лавр сэбирдэҕин, биэрэспитин, ууксуспутун кутабыт. Бэлэм икраны бааҥкаларга кутан, ыксары хаппахтыыбыт уонна сөрүүн сиргэ харайа уурабыт.
Сибиэһэй тэллэйдээх хортуоппуй минэ
55 г сибиэһэй тэллэй, 175 г хортуоппуй, 20 г моркуоп,20 г луук, 30 г помидор, 10 г арыы, 10 г сүөгэй, укуруоп, туус.
Тэллэйи (ханнык баҕар туруупкалаах тэллэйи) ыраастаан , сууйан баран, сэлээппэлэри атаҕытттан араараллар, кырбыыллар, итии уунан саба ыһаллар, көстөрүүлэҕэ оргута уураллар.Эриэппэ луугу тэллэй атаҕын кытта кырбаан хобордооххо туспа соркуойдууллар. Көстөрүүлэҕэ оргуйбута 40 мүнүүтэ буолбутун кэннэ кырбаммыт хортуоппуйу, моркуобу, соркуойдаммыт тэллэй атаҕын, помидору куталлар уонна өссө 20-25 мүнүүтэ оргуталлар. Иһиэх иннинэ сүөгэй куталлар, күөх луук, укуруоп эбэллэр.
Тэллэйдээх бөрүөк
Тиэстэҕэ наада: 300 г бурдук, 160 г сиир арыы, 2 сымыыт, туус, 3-4 ост.нь тымныы уу. Начыыҥкатыгар: 500 г буспут тэллэй, 5 устуука хортуоппуй, 1 сымыыт, 2 чеснок тииһэ, туус, сыттаах биэрэс.
Бурдукка тууһу, сиир арыыны кутан булкуйабыт. Сымыыты, ууну эбэн тиэстэни мэһийэбит. Икки чааска үллэрэбит, улаханын (основаҕа), иккиһин кыратык (киэргэтиигэ). Тэллэйдэри ыраастыыбыт, уута ыраас буолуор диэри үчүгэйдик сууйабыт, 30 мүнүүтэ кэриҥэ оргутабыт, уутугар тууһу, лавровой лииһи, 2-3 чеснок тииһин уонна сыттаах биэрэһи эбэбит. Луугу ыһаарылыыбыт, тэллэйдэри, түөрт муннуктуу кыра гына кырбаммыт хортуосканы эбэбит, туустуубут, биэрэстиибит, сүөгэй кутабыт уонна кыра уокка 7 мүнүүтэ устата тэптэрэн буһарабыт. Бүтэһигэр зелень, чеснок эбэбит, булкуйабыт.Начыыҥканы формаҕа кутабыт, үрдүгэр тиэстэ быһан киэргэтэ уурабыт, сымыытынан сотобут, кунжутунан ыһабыт уонна духовкаҕа уган 200°С дылы сылытыллыбыт духовкаҕа 30 мүнүүтэҕэ уган буһарабыт.
Шампиньоннаах тотоойу салаат
Састааба:буспут хортуоппуй – 2, буспут моркуоп – 2, тууһаммыт оҕурсу – 2, ыһаарыламмыт шампиньон тэллэй – 200 гр, горуох – 100 гр, буспут сымыыт – 2, сүөгэй, укуруоп, мас арыыта, туус.
Барыларын түөрт муннук гына кырбыыбыт, горуох, укуруоп, мас арыытын эбэн баран тууһуубут. Үрдүгэр 2 ньуоска сүөгэйи кутабыт.
