Ыһыах – дьол, уйгу түһүлгэтэ. Ыһыах — олох салҕанар бэлиэтэ

                Ыһыах – бэс ыйын 22 күнүгэр – сайыҥҥы күн муҥутуурдук уһаабыт кэмигэр үрүҥ түүн оройугар бэлиэтэнэр. Ол иһин сайыҥҥы дьыл ортото дэнэр. Итинтэн ыла күн кылгыыр аакка барар. Орто дойдуга, саха итэҕэлинэн, сайыҥҥы дьыл ортотугар саамай уһун куйаас күннэр тураллар уонна үрүҥ түүннэр үүнэллэр. Тыа күөх солкоҕо сууланар, кырдалга чэчик эгэлгэтэ сир симэҕин ситэрэр, салгын мүөттэнэр, кэҕэ этэр, күөрэгэй күөрэйэ ыллыыр. Субу дьикти кэрэ кэмҥэ Үөһээ Үрдүк Айыылар Мэҥэ халлаантан Сир ийэҕэ үктэнэллэр. Ийэ айылҕа саҥалыы төрүүр-ууһуур, силигилии ситэр. Бу маннык ураты түгэни саха аймах тымныы, томороон кыһыны быһа күүтэр, сылаас кэлиитин күн-түүн ахтар айыллыылаах.

ЫҺЫАХ АЛГЫҺА

Айыылартан ыйаахтаах сиэр-туом тэриллэр кэмэ – сайын. Урут ол кэм чыыһылата чопчу буолбат, айылҕа хайдах уһуктарыттан тутулуктааҕа. Ол иһин, алгыстарга бу болдьох тутуһуллубутун көрдөрөөрү, алгысчыт айылҕа уһуктубут бэлиэлэрин эгэлгэлээн ойуулара: ”Үрүҥ Айыы тойон… / Бу аҕыс иилээх-саҕалаах Аан дайды / Ойуулаах ото көҕөрөр күнүгэр…”

                Ыһыах алгыһа – ыһыах ыһар ийэ-аҕа ууһа Айыы ойуунун, алгысчыты, тыллаах тылбаасчыт гынан айыылардыын алтыһыылара. Онон сиэттэрэн, алгысчыт ыһыах уонна алгыс уураахтаах сиэрэ-туома бары силиктэрэ сиппитин дьоҥҥо эрэ буолбакка, Үөһээ Үрдүк Айыыларга, иччилэргэ анаан итэҕэтэр гына «кэпсиир». Онно сороҕор ыһыах иһитин-хомуоһун, аһын-үөлүн, сороҕор үҥкүүтүн—итиитин, алгысчыт чорботон, кылгастык эбэтэр тэнитэн ойуулуур.

                Күннээҕи олоххо айыылары, иччилэри, абааһылары дьиҥ ааттарынан ыҥырбыттара, ханалытан ааттыыллара. Оттон сиэр-туом кэмигэр кинилэри, үрдүк ааттарын ааттаан туран, биир-биир ыҥыраллара. Айыы, иччи албан аатын, тойугулуурга, үрдүк айдарыылаах силиһэ-төрдө, ураты быһыыта-майгыта алгысчыт таһымыттан көрөн үөтүллэрэ.

                Сир-дойду, киһи-сүөһү айыллар кэмигэр Үрүҥ Айыы Тойон Орто дойду дьонун “дьоллоох олоххо олорорго, дьолу-соргуну тэрийэргэ, алгыс баһын айхаллыырга, алаһа дьиэни тэрийэргэ, аал уоту отторго” анаабыт. Ол быһыытынан, дьон-сэргэ туһааннаах айыылартан, иччилэртэн ыһыах ыһан, хас биирдиилэриттэн дьолу-соргуну көрдөһөр, алдьархайтан араҥаччылыырга ыҥырар. Ол курдук, Айыыһыттан – кэскиллээх оҕону, Дьөһөгөйтөн – туораах кулун тиһиллибит тоҕой сэлэни, сир иччититтэн – күөх оту, уот иччититтэн көмүскэли көрдөһөр.

                Айыыларга туһаайыллар ыһыах алгыстара түөлбэ-түөлбэ уратылаахтар. Уостан уоска түһэн тараҕаммыттара, сурукка тиһиллэн хаалбыттара норуокка төннөн, саҥалыы тыын ылан сайдаллара кэрэхсэбиллээх.

ОҺУОХАЙ

Ыһыах сүрүн оонньуута оһуохай буолар. Уратыта диэн элбэх киһи кыттар. Үҥкүүнү оһуохай тылын этээччи, кинини үтүктэр кынат дьон уонна ыһыахха мустубуттар кыттыһан толороллор. Оһуохай тылын этээччи үҥкүү хоһоонун таһаарар, ону кынаттар уонна үҥкүүгэ киирбит дьон үтүктэн этэллэр, илии-илиилэриттэн сиэттиһэн, төгүрүк түөлбэ тэрийэн, эргийэ көтөллөр. Оһуохай былыр-былыргыттан күн бүгүҥҥэ диэри үйэлэри уҥуордаан кэллэ.

                Норуот сэһэнигэр уонна ырыатыгар-тойугар үҥкүүнү төрүттээбит дьонунан Эллэй кэргэнэ Сыппай эбэтэр Эллэй бэйэтэ уонна Омоҕой ааттаналлар. Ол иһин оһуохайга: “Дьээ-буо, Эллэй Боотур саҕаттан, дьээ-буо, Омоҕой баай саҕаттан, дьээ-буо, оһуохайдыыр оонньууну, дьээ-буо, олохтуоҕуҥ, доҕоттоор!” диэн ыҥыраллар.

                Эргиир үҥкүү тэриллэр ыйаахтаах кэмэ – сайын. Былыр оһуохайы ити кэм иннигэр тэрийэр бобуллара. Үҥкүү таһырдьа, ойуун дьиэҕэ алгыыр кэмигэр, толоруллар эбит. Билиҥҥи кэмҥэ оһуохай итэҕэли кытары сибээһэ суох норуот маассабай үҥкүүтэ буолан, дьыл кэмиттэн тутулуга суох толоруллар.

                Эргииир таһымын сайдыытын кытта тэҥҥэ эргиир үҥкүүлэр эмиэ уларыйаллар-тэлэрийэллэр. Кэминэн наардаатахха, үҥкүү үс араастаах:  былыргы, айыы итэҕэлин илдьэ сылдьар үҥкүүлэр; сэбиэскэй кэм үҥкүүлэрэ уонна сылдьар үҥкүүлэр; сэбиэскэй кэм үҥкүүлэрэ уонна уларыта тутуу кэннинээҕи үҥкүүлэр.

                Түөлбэлэринэн көрөн араарыы эмиэ баар. Чинчийээччи М.Я.Жорницкая эргиир үҥкүүнү биэс түөлбэҕэ наардаабыта: дьокуускайдыы, өлүөхүмэлии, аммалыы, уус алданныы, бүлүүлүү. Хамсаныыларынан көрөн, кини өссө хаамыы уонна сүгүрүйүүлээх үҥкүү баар диэн быһаарбыта.

                Үҥкүү кэмигэр ылланар ырыа-тойук эмиэ араастаах. Ол курдук, оһуохайга сиэр-туом уонна алгыс ырыалара толоруллаллар. Айыыларга сүгүрүйүүлээх оһуохайдар билигин умнуллубуттар, оттон сиэр-туом оһуохайдара күн бүгүҥҥэ диэри көрү-нары көҕүлүүллэр.

                Оһуохайдыыр дьон хамсаныытын оһуора, тылларын хоһооно, ырыатын-тойугун муусуката биир күдьүс тэтим буолан күөрчэхтии ытыллар. Оччоҕо эрэ эргиир үҥкүүгэ этиллибит норуот санаата кынаттанар, Үөһээ Үрдүк Айыылар “кулгаахтарыгар” тиийэр, кинилэр “санааларын” табар диэн буолар. үҥкүү кэмигэр табылыннаҕына, айыылар бэйэлэрэ түһэн, үҥкүү тылын этээччи тылыгар киирэн, “этиттэрэрэ” да түгэннээх буолаллара эбитэ үһү.

ЫҺЫАХ ТУТУУЛАРА

Ыһыах ис өйдөбүлэ аан дойду үөскээһинин уонна тутулун кытта ыкса сибээстээх, онон ыһыах тутуулара, сэргэлэрэ Орто додйу тулхадыйбат тулааһынын быһыытынан оҥоһуллара. Ыһыах ыһалларыгар бастаан кэрэ көстүүлээх киэҥ хонууну талаллара. Онно кытыаныы уматан, буруо таһааран ыраастыыллара, арчылыыллара. Түһүлгэни төгүрүччү чэчирдэри анньаллара, илин өттүн аһаҕас хааллараллара. Чэчирдэргэ саламалары ыйыыллара. Түһүлгэ ортотугар Аар баҕаҕы туруораллара. Аар баҕахха толору кымыстаах сири иһити ыйыыллара. Аттыларыгар чорооннору кэккэлэтэллэрэ. Илин диэки сэргэлэри туруораллара. Соҕуруу өттүгэр – ыһыахха сүгүрүйүү бэлиэтин – Моҕол ураһаны туталлара.

Аар баҕах икки өттүнэн, ытык сылгылары баайарга анаан, тоҕус сэргэни туруораллара.

                Аар баҕах диэн уон миэтэрэ үрдүктээх ытык сэргэни эмиэ ааттыыллара. Соҕотох эбэтэр хас да сэргэни бииргэ туруораллара. Уратыта диэн сэргэ үрдүгэр чороону эбэтэр сылгы төбөтүн ойуулаан кыһаллара. Сороҕор мас лабаалаах өттүн хаалларан, сэргэ курдук оҥороллоро. Сэргэлэри үс-түөрт туорай маһынан холбууллара.

                Сэргэни үс ачаахтаах үрдүк хатыҥтан быһаллара. Үс ачааҕа үс дойду (Үөһээ, Орто, Аллараа) тутулун көрдөрөрө.

                Аар баҕахтан илин диэки холумтан туруораллара. Онно Үөһээ Үрдүк Айыылар ытык уоттарын уматан, халлааҥҥа тахсар ааны аһаллара. Манна алгысчыт иччилэргэ, айыыларга анаан сиэри-туому толороро.

ҮРҮҤ ИЛГЭ

Саха номоҕор, үһүйээннэригэр үрүҥ илгэ уонна ону бэлэмниир үөрүйэх киһи аймах аан дойду айыллыытын кэрэһэлиир ыйыллар.

                Онон, бастакы ыһыах туһунан номохторго, ас уонна төрүт үгэс быстыспат ситимнээхтэрэ олус бэркэ, чаҕылхайдык ойууламмыттар. Үрүҥ илгэ Үөһээ Үрдүк Айыылар бэлиэлэрэ, кинилэргэ анаммыт ас быһыытынан ыйыллар. Үөһээ Үрдүк Айыылар ыһыахха үрүҥ илгэҕэ иҥэрэн саҥа куту түстүүллэр. Ол иһин сүрүннээн Кымыс иһиитин туома ыытыллар эбит.

                Арыылаах кымыс – олох уйгуту, этэҥҥэ буолуутун уонна сүөһү-ас дэлэйин туоһута, ол иһин илгэ диэн ааттанар. (араҕас илгэ – арыы, үрүҥ илгэ — үүт). Итэҕэл быһыытынан, ити барыта айыылар маанылаабыт астара. Кус сымыытын саҕа таптайыллыбыт арыы үрдүктэн-үөһэттэн кымыс кыынньар иһитигэр чоп гына кэлэн түһэр. Үүттэн оҥоһуллубут үрүҥ ас (үрүҥ уонна араҕас илгэлэр) эмиэ куйаартан тардыылаах, ол иһин сымыыт курдук быһыылаах. Түүр омуктарга кут-сүр кутуллар, иҥэр-ситэр киинэ – үүт. Атыннык эттэххэ саха култууратыгар киһи айыллар кута үүтү кытта ситимнээх диэн дириҥник олохсуйбут.

Алгыстарга, араас туомҥа уйгу-быйаҥ уонна быстан биэрбэт баайдаах, уолан биэрбэт ойбонноох Ийэ сир быстыспат ситимнээхтэр.

Кымыс бырааһынньык сүрүн утаҕа буолар. Ону биэ үүтүттэн оҥороллоро. Бу ураты амтаннаах утах уоҕа уонна хаачысьыбата аһытыыны, иитиини хайдах бэлэмниириттэн тутулуктааҕа. Сахаларга өссө сири оҥоруу киириэн иннинэ кымыһы биэ үүтүгэр аһыйбыт сүөгэйи, суораты кутан уонна сылгы иҥиирин уган оҥороллоро. Онтон кэнники аһытыыга биэ үүтүгэр нэчимиэни уонна оруос бурдугу эбии кутар буолбуттара.

                Кымыһы бэлэмнииргэ эмиэ туспа туом тутуһаллара: тирииттэн тигиллибит дириҥ уһаат саҕа эрээри, кыараҕас чучугур айахтаах анал иһиккэ – симииргэ – биэ үүтүн куталлара, ону сылаас оргуйбут уунан убаталлара (20л үүккэ 10 л уу), онуоха өссө 1-2л бэлэм аһытыыны эбэллэрэ. Кымыһы сотору-сотору анал ытыгынан булкуйан хамнаталлара. Ити эрэ кэнниттэн симиир моонньуттан ытыктарын кытта кыараҕас иһиккэ өлгөм убаҕаһы хото кутарга анаммыт көҥкөлөйү ороон таһаараллара, кыараҕас айаҕын салгын киирбэт гына мас тылбыынан хам туттараллара. Ыксары сабыылаах симиири көтөҕөн аҕалан көмүлүөк аттыгар туруораллара.

                Кымыһы 12-24 чаас устата аһыталлара. Кымыс кыынньан таҕыстаҕына, бэлэм утаҕы симииртэн кутан ыллахтарына, түгэҕэр хойуу аһытыы хаалара. Ону хомуйан аныгыскы сырыыга диэри хаһааналлара.

ЫҺЫАХ ТАҤАҺА

Ыһыахха дьон саамай мааны таҥастарын кэтэн, үрүҥ көмүс киэргэллэрин иилинэн, таҥнан-симэнэн киирэллэрэ. Былыр бырааһынньыкка кэтэр таҥастарынолус кичэйэн харайаллара, уура сылдьаллара уонна көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ хааллараллара. Саха итэҕэлинэн, киэргэл-симэх, таҥас өҥө-дьүһүнэ, оүуора-дьарҕаата куһаҕан тыынтан, хара дьайтан харыстыыр, араҥаччылыыыр уонна айылҕаны кытта биир кэлимсэ буоларга ананар диэн өйдөбүллээҕэ. Бырааһынньыкка, үөрүүлээх түгэҥҥэ кһннээҕи таҥаһынан сылдьар көҥүллэммэтэ.

                Ыһыах таҥаһыгар саха норуотун сатабылын араас көрүҥэ көстөрө: тириини, түүлээҕи имитии, таҥастааһын, тигии араас ньымата, быысапка, таҥаһы сыһыары тигии (аппликация) уонна көмүс оҥоһуктары оҥоруу. Таҥаһы киэргэтиигэ сүрүн болҕомтону киэргэлгэ уураллара: барчаттан уонна солко таҥастан киллэһиктэргэ, оҕуруонан быысапкаҕа, тимир оҥоһуктарга, үрүҥ уонна кыһыл көмүс сабынан тигиигэ. Хас биирдии киэргэл-симэх, ойуу-оһуор тус өйдөбүллээх, киэҥ суолталаах.

Былыр дьахтар бырааһынньыкка кэтэр таҥаһа – куйуһун бэргэһэ, муостаах бэргэһэ, хотойдоох сон уонна от-мас ойуута оһуордаах уһуктаах сарыы этэрбэс – ураты миэстэни ылаллара.

                XIX үйэттэн саҕалаан дьахтар таҥаһыгар кыра уларытыыны киллэрэллэр. Ол курдук, эҥээрдэрэ уонна тэллэҕэ күндү түүлээҕинэн кэтит хаймыылаах кыһыҥҥы сон – бууктаах сон – баар буолар. Сону үрүҥ көмүс, алтан чуорааннарынан уонна тимир тордукаларынан киэргэтэллэрэ. Баай, кыахтаах дьахталлар сон таһынан үрүҥ көмүс куру кэтэллэрэ, онно кулгаах хастары, искэҕи, оҕуруонан уонна үрүҥ көмүһүнэн киэргэтиллибит, солко сабынан быысапкаламмыт, оҕуруонан тиһиллибит тирии эбэтэр сукуна суумканы – хаппары – иилэн сылдьаллара. Бууктаах сон таһынан хайаан даҕаны баай көстүүлээх илин-кэлин кэбиһэри иилинэллэрэ. Үрүҥ көмүс сабынан эбэтэр оҕуруонан тиһиллибит көҕүөр ойуулаах, чопчулаах буобура (таарбаҕан) тириититтэн тигиллибит, иннигэр үрүҥ көмүс туоһахталаах хороҕор бэргэһэни – дьабаканы – кэтэллэрэ. Күндү түүлээҕинэн киэргэтиллибит мааны үтүлүктээх буолаллара.

                XIX үйэ иккис аҥаарыгар кыахтаах дьахтар таҥаһа сайдыы үрдүк чыпчаалыгар тахсар. Өссө сириэдийэр, өссө тупсар. Күндү түүлээҕинэн, сукуна таҥаһынан киэргэтэр буолаллар. Сайыҥҥы кытыылаах уонна оноолоох сон баар буолар. Чиҥ хаарыс солкоттон сайыҥҥы  сону хомуһуолу тигэр, сэлээппэ кэтэр буолаллар.

                Кыргыттар чараас халадаай былааччыйаны, кэһиэччиги, үрүҥ көмүс бастыҥаны кэтэллэрэ. Ытарҕалара улахан ойуута-оһуора суох судургу буолара.

Салбырҕастаах илин-кэлин кэбиһэри, бөҕөҕү,  ытарҕаны,биһилэҕи уонна үрүҥ көмүс куру хайаан даҕаны кэргэн тахсыбыт дьахталлар эрэ кэтэллэрэ. Ити курдук урууга кэтиллэр таҥас сыыйа бырааһынньыкка кэтиллэр буолар. Арай ураа бэргэһэ уонна үрүҥ көмүс бастыҥа эрэ уруу таҥаһынан хаалара.

Эр киһиэхэ анал ыһыах таҥаһа диэн суоҕа. Кыһын бөрө төбөтүн тириититтэн тигиллибит, сиэгэн түүтүнэн бүүрүктэммит үүс бэргэһэни кэтэллэрэ. Кэнники тииҥ, саһыл, киис тириилэриттэн истээн, сукунаттан эбэтэр тирииттэн (сарыыттан) тигэр буолаллара. Ону тэҥэ тобуктарын үрдүнэн остоох сарыы (түнэ, тыс) этэрбэс, (бүүппэх) уонна сукуна кыбытыктаах түүлээх үтүлүк баар буолаллар.

Сайын кытыылара уонна аллара өттө араас өҥнөөх таҥаһынан бүүрүктэммит сукуна уонна бүлүүр (велюр) сону кэтэллэрэ.

XIX үйэ аҥаарыттан сэниэ, кыахтаах эр дьон өттө хараҥа матырыйаалтан тигиллибит хомуһуол сону, кыл сэлээппэни кэтэр буолаллар. Күннээҕигэ солко куру, оттон бырааһынньыкка үрүҥ көмүс куру бааналлара. Маннык курга кыыннаах быһаҕы, кыа, хатат, хамса уктар саппыйаан эбэтэр сукуна мөһөөччүгү (хаппары) иилинэллэрэ. Баай эр дьон ырбаахыларын тимэхтэрин үрүҥ көмүстэн оҥортороллоро. Бэйбириэт (вельвет) ыстааны уонна уһун тирии саппыкыны кэтэллэрэ.

Ыһыах — дьол, уйгу түһүлгэтэ = Ысыах — праздник белого изобилия / Е.Н. Романова уо.д.а. ; [сахалыы, нууччалыы тылбаас Е.С. Иринцеева, А.В. Прудецкая]. — Дьокуускай : Бичик, 2016. — 96 с.