«Чурапча на девяти холмах: памятники культурного наследия Чурапчинского наслега» кинигэ сүрэхтэниитэ буолла.
Муус устар 30 күнүгэр Е.А.Борисов аатынан киин бибилэтиэкэҕэ «Чурапча на девяти холмах: памятники культурного наследия Чурапчинского наслега» диэн бэртээхэй саҥа кинигэ сүрэхтэниитэ ыытылынна. Бу кинигэ 2026 сыл Дьокуускай куоракка, « Дани- Алмас “кинигэ кыһатыгар «Чурапчы улууһа” МР “Чурапчы нэһилиэгэ” тыа сирин түөлбэтин дьаһалтатын көҕүлээһининэн, үбүлээһининэн бэчээттэнэн таҕыста. Бу маассабай-бэлитиичэскэй таһаарыы буолар. Научнай салайааччыта В.Б.Игнатьева, ист. наука кандидата, хомуйан оҥордо Макарова Варвара Васильевна. Кинигэҕэ С.А.Жендринскэй уонна А.А.Саввин аатынан Чурапчытааҕы история уонна этнография музейын архивыттан хаартыскалар туһаныллыбыттар. Кинигэ полиграфията үрдүк хаачыстыбалаах, мелированнай глянцевай кумааҕыга бэчээттэммит, дизайна тупсаҕай, халыҥ тастаах, форзаһыгар Чурапчы нэһилиэгин панорамнай (үрдүк сиртэн киэҥник, эргиччи хабан түһэриллибит) көстүүтүн уонна хатыҥ чараҥын хаартыскалара киирбиттэр. Кинигэ аннотациятыгар суруллубут: Чурапчы нэһилиэгин өйдөбүнньүк миэстэлэрин уонна баар коммеморативнай практикалар араас өрүттээх репрезентациялара көрдөрүлүннүлэр. Бу сүрүн аналынан үйэлээх өйдөбүнньүктэри, историяҕа улахан суолталаах олоххо буолбут түгэннэри, ааспыт кэм биллиилээх личностарын туһунан элбэх киһи, социальнай группалар коллективнай өйдөрүгэр-санааларыгар – дьиэ кэргэҥҥэ, аймах-уустарга, нэһилиэк олохтоохторугар, тэрилтэлэргэ уо.д.а. – харыстаан, ыраахха диэри тиэрдии буолар. Ону тэҥэ манна киирэллэр ритуаллар- парадтар, чуумпуруу мүнүүтэлэрэ, памятниктар, музейдар, үбүлүөйдэри бэлиэтээһин уо.д.а. Бу барыта коллективнай өйү-санааны түмүүгэ, өйдөбүнньүктэри үйэтитиигэ туһаайыллан оҥоһуллар.
Бу кинигэҕэ Чурапчы селотун ландшаба, геокультурнай уобарастара, история, культура эбийиэктэрэ эрэ буолбакка, улахан суолталаах бэлиэ даталар уонна буолбут түгэннэр, уһулуччулаах личностар, үтүөкэн дьиэ кэргэттэр, аатырбыт үлэ коллективтара көрдөрүлүннүлэр, сурулуннулар. Маны барытын бииргэ алтыһыннарыы туспа уратылаах культурнай өй-санаа бэлиэ эйгэтин үөскэтэр. Хас биирдии өйдөбүнньүк миэстэ нэһилиэк урукку историятын туһунан дьон өйдөбүллэрин үөскэтэр уонна биирдиилээн да, бөлөҕүнэн да бэйэлэрин идентичностарын үөскэтэр төрүтүнэн , ону тэҥэ олохтоох сообщество үтүө үгэстэрин сөргүтүү ханаалынан буолар. Кинигэ маасабай ааҕааччыга ананар.
Кинигэ барыта 7 бастан турар. Ол курдук: ГЕОКУЛЬТУРНЫЙ ЛАНДШАФТ. ПАМЯТНИКИ КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ ЧУРАПЧИНСКОГО НАСЛЕГА. (ПАМЯТНИКИ ИСТОРИИ И КУЛЬТУРЫ). ПАМЯТНИКИ КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ – В ФОТОГРАФИЯХ. ПОМНИМ! ГОРДИМСЯ! ЧТИМ! СЕМЬЯ – ГОРДОСТЬ НАШЕГО НАСЛЕГА. ГОД ТРУДОВОЙ ДОБЛЕСТИ. БЛАГОУСТРОЙСТВО.
«Нэһилиэкпит историята – кэнчээри ыччакка!» диэн киирии тылы В.Д. Сивцев, “Чурапчы нэһилиэгэ” тыа сирин түөлбэтин баһылыга суруйбут. Кинигэҕэ Чурапчы киинэ биир биллэр уратытынан нэһилиэк 9 томторго олороро бэлиэтэммит. Томтордорбут былыр-былыргыттан дьону сэҥээрдэллэр, кэрэхсэтэллэр уонна бэйэлэрин баай историяларынан умсугуталлар. Хас биирдии томтор былыргы аата чуолкайдаммыт, күн бүгүн билиҥҥи ааттарынан билиниллэллэрэ ыйыллыбыт. Кыайыы 80 сыллаах үбүлүөйүнэн, быйылгы култуура сылынан нэһилиэккэ киэҥ хабааннаах үйэтитии үлэлэрэ ыытыллыбыттара уонна былааннаныллаллара ахтыллыбыт. Эрдэттэн ыытыллыбыт үлэҕэ олоҕуран, нэһилиэк историческай, култуурунай нэһилиэстибэтин эбийиэктэрин түмэн, наардаан, үйэтитэн, кинигэ оҥоһуллан тахсыбыт. Бу кинигэҕэ региональнай, муниципальнай, олохтоох дьаһалта уонна нэһилиэк территориятыгар баар тэрилтэлэр бас билиилэригэр киирэр пааматынньыктар, стелалар, сквердэр, культурнай, спортивнай, сынньанар кииннэр, түмэллэр историялара сырдатыллан, тэрилтэлэринэн ыытыллыбыт «Умнуллубат Албан ааттар», түөлбэлэринэн “Удьуор утума” бырайыактар видеороликтара аныгы технологиянан QR-кодтанан киирбиттэр. Кинигэҕэ олус элбэх, үрдүк хаачыстыбалаах хаартыскалар история кэрэһиттэрэ буолан киллэриллэн, кинигэ ис хоһоонун кэҥэтэн, киэргэтэн биэрбиттэр. Историческай чахчыларга олоҕуран бэчээттэммит суруйуу барыта кэлэр көлүөнэҕэ, инники кэскиллэрбитигэр, кэнчээри ыччаттарбытыгар ананар, нэһилиэк хас биирдии олохтооҕо оҕотуттан саҕалаан олорор түөлбэтин, төрөөбүт нэһилиэгин, дойдутун историятын билиэхтээх.
Кинигэ сүрэхтэниитигэр кыттыыны ыллылар, эҕэрдэ тылы эттилэр: Дьячковскай А.Н. улуус баһылыгын тутууга солбуйааччыта, култуура уонна үөрэх управленияларын салайааччылара Гуляев П.Е., Посельскай Ю.П., Ытык сүбэттэн Платонов Г.С., Алаҕар нэһилиэгин баһылыга Оконешников И.И., элбэх пааматынньык ааптардара Дьячковскай В.Н., Турантаев Г.Г., Дьячковскай Г.В., улуус түмэлин дириэктэрэ Захаров А.А. уонна село иһинээҕи үөрэх тэрилтэлэрин дириэктэрдэрэ.
Тэрээһини бэйэлэрин ылбаҕай ырыаларынан киэргэттилэр култуура үлэһиттэрэ Альберт Николаев, Варя Орлова. Кинигэ сүрэхтэниитин сиһилии ырытан иилээн-саҕалаан ыытта Борисов — киин сэбиэдиссэйэ В.А.Платонова.
