Таҥха-бит-билгэ кэмэ
Тохсунньу — Таҥха Хаан ыйа
Бу ыйы былыр бүтэй кэм дииллэрэ. Тохсунньу ый Таҥха Хаан таҥаралаах. Таҥха кыһыҥҥы күн туруутун кэнниттэн саҕаланар, Ороһуоспаттан Кириһиэнньэҕэ, ол аата тохсунньу 7 күнүттэн 19-гар диэри.
Бу кэмҥэ «сүллүүкүттэр” диэн уу абааһылара тохсунньу ый 6 түүнэ ааһан 7 күнэ үүнүүтүгэр , сарсыарда Орто дойдуга тахсаллар. Маҥнай уот оттооччу сүллүүкүттэр тахсаллар. Онтон 9-11 күннэригэр оҕолоро-уруулара, дьахталлара, эр дьонноро, кырдьаҕастара тахсаллар.Сүллүкүүттэр төттөрү ойбонноругар тохсунньу ый 18 түүнүгэр киирэллэр.
Таҥха – киһи оҥоһуутун билгэлиир итэҕэл. Тэрис суруйарынан, киһи дьылҕатын быһаарар кэм. Ити кэмҥэ сир халлааны кытта силбэһэр диэн этэллэр. Бу кэмҥэ билгэлээһин ордук сөптөөх дииллэр. Өбүгэлэрбит кэлэр кэми, инникилэрин тымтыктанан көрөөрү таҥха таҥхалыыллара, билгэ билгэлииллэрэ.
Былыр таҥхалааһын көрүҥэ элбэҕэ. Таҥха оонньууларын тустарынан А.Е.Кулаковскай “Научные труды” диэн кинигэтигэр суруйан хаалларбыт.
- Ойбоҥҥо олоруу
- Сэргэни миинии
- Сылгылар кэпсэтэллэрин истии
- Түннүгү үүттээһин
- Киһи уҥуоҕун миинии
- Хаары сиидэлээһин
- Түннүк анныгар олорон истии
- Этэрбэһи хаамтарыы
- Суол кытыытыгар талахтары туруоруу
- Хорҕолдьунунан билгэлээһин
- Ууга сабы сүүрдүү
- Суорунаны эргитии
- Бүргэс сүүрдүү
- Сэрэбиэй
Былыр Таҥха иһиллиир кэм иччилээх, сэрэхтээх кэм курдук өйдөнөр. Таҥха кэмигэр сүбэлэртэн:
1. Киһи кута барсыа диэн таҥаһы таһырдьа хаалларбаттар.
2. Таҥха кэмигэр ордук хос тыл-өс тахсара сатаммат.
3. Абааһылар аймахтаһар ыйдара диэн уруурҕаһыыны оҥорботтор.
3. Сүллүүкүннэртэн сэрэнэн, бу кэмҥэ тымтыгынан аан, түннүк үрдүнэн, дал, хотон айаҕар кириэс саайаллара.
Таҥха кэмин, бит-билгэ, түүл туһунан кинигэлэргэ ааҕыҥ
Кулаковский, Алексей Елисеевич
Научные труды = Научнай үлэлэр / А . Е. Кулаковский ; Акад. наук СССР, Сиб. отд-ние, Якут. фил., Ин-т яз., лит. и истории . — Якутск : Якут. кн. изд-во, 1979. — 483 с.
Федоров, Афанасий Семенович
Өбүгэ сиэрэ-туома / А. С. Федоров ; [эппиэттиир ред.: Бочонина В. И., Заболоцкая П. Е.]. — Дьокуускай : Бичик, 2011. — 445, [1] с.
Федоров Афанасий Семенович
Саха ыалын сиэрэ-туома : айыылар, иччилэр, алгыстар, туомнар, үгэстэр / А.С.Федоров ; худуоһунньуктар : Е.И.Кривошапкина, И.Г. Белолюбская. – [2-с таһаарыы]. — Дьокуускай : Айар,2024. — 240 с.
Күн Куйаарыма
Сулус. Оҥоруу. Төлкө / Күн Куйаарыма ; [лит. ред. Р. И. Бравина, ист.н.д., проф.]. — Дьокуускай : Бичик, 2010. — 93, [2] с.
Билгэлэниэххэ . Погадаем? / Т.И. Федорова. – Якутск : АО НИК «Айар», 2024.
Өбүгэ өйдөбүлүнэн Таҥха Айыы киһи олоҕун билиҥҥи туругун быһаарар, Билгэ Айыы инникитин туох буоларын билгэлиир, Дьылҕа Айыы кэлэр кэми, дьылҕаны этэр.
Таайтарыылаах таҥха / [хомуйан оҥордулар В. И. Бочонина, Т. М. Нохсорова]. — Дьокуускай : Бичик, 2011. — 155, [1] с.
Бравина, Розалия Иннокентьевна
Олох. Дьылҕа. Өлүү / Бравина Р. И. ; [И. Пестряков уруһуйдара ; худож. ред. Г. Т. Степанов]. — Дьокуускай : ИП Троев Ю. А., 2018. — 199 с.
Кистэлэҥнээх Саха сирэ : Дьулаан көстүүлэр, дьикти сирдэр / [хомуйан оҥордо А.С.Тимофеева ; худ. Р.К.Марков]. – Дьокуускай : Бичик, 2019. 64 с.
Каженкин И.И.
Түүлү тойоннооһун / И.И.Каженкин. — Дьокуускай : Бичик, 2004. — 112 с.
Дьиҥ олоххо буолбут түбэлтэ
Сүллүкүүн иһиллээһинэ
Былыр сахалар таҥха кэмигэр бэлэмнэнэн эрдэттэн отторун хас да хонукка тиийэр гына тиэйэллэрэ, оттор мастарын дьиэҕэ кыстыыллара, эргэ ойбоннорун ыраастыыллара, дьиэ таһын ып-ыраас гына күрдьэн кэбиһэллэрэ,эдэр дьон сүллүкүүн иһиллииргэ бэлэмнэнэллэрэ. Өбүгэлэрбит сүллүкүүнү киһилии саҥарар дьоҕурдаах уу иччитэ диэн этэллэрэ.
Биирдэ, кыра эдэхпинэ, убайым Ньукулай, дьукаахпыт Баһылай Уус уонна абаҕам улахан уола Дьөгүөр буоланнар таҥха иһиллии барарга бэлэмнэннилэр. Мин кинилэри, хайдах тутталларын-хапталларын, кэтии сырыттым. Убайым аах куобах истээх нэк суорҕаны, харалаах аас тэллэҕи ылан суулаатылар уонна туох да саҥата-иҥэтэ суох тахсан бардылар.
Ол киэһэ аҕам остуоллары, талах олох мастары атах ороҥҥо уурталаата. Балаҕаммыт тута хайдах эрэ кэҥээбиккэ дылы буолла. Мустубут дьон кыра уолаттары быа тардыһыннардылар, оттон атыттар биһилэх кутустулар. Ити курдук үөрэн-көтөн ортолуу оонньуу сырытттахпытына, били таҥха иһиллии барбыт дьоммут аҕылаан-мэҥилээн киирэн кэллилэр. Кинилэр, таҥастарын устан оронноругар мээнэ быраҕаттаан баран, туох да саҥата-иҥэтэ суох уҥа оһох чанчыгар кэлэн иттэн бардылар. Туохтан эрэ өлө куттаммыттара биллэр этэ. Онуоха дьоммут ыйыталаһан көрбүттэрэ да, олох кэпсээбэтэхтэрэ. Баҕар, оҕолор бааллар диэн туттуммуттара буолуо…
Кэлин убайым аах туохха түбэспиттэрин ийэбиттэн билбитим. Таҥхаһыттарбыт бастаан сайылыкка тахсан дьагдьайыахтарыгар диэри сэргэни кууспуттар, тугу да истибэтэхтэр. Онтон салгыы ойбон таһыгар олорбуттар. Ол олордохторуна, мууһу ортотунан, аттаах дьон кэлэн аттарын уулатан барбыттар. Биир киһилэрэ, “сайын ардахтаах буолуо” дии-дии, таҥха истээччилэр төбөлөрүгэр уу куппут, онтуката хайдах эрэ ардах таммалыырын курдук үһү. Онтон : “Илэ абааһы мин кэлэн турабын. Кэпсээммин тулуйан истээри, кэлэн хоноһон олороҕут дуо?” – диэн баран, тугунан эрэ сискэ охсубут уонна суордуу кыламмыт. Иһиллээччилэр куттанан, саптыбыт суорҕаннарын киэр эһэн баран, бууттара быстарынан дьиэлэрин диэки куоппуттар. Онно хайалара да кэннин эргиллэн көрбөтөх буолан, туохха түбэспиттэрэ биллибэккэ, кистэлэҥ буолан хаалбыт.
И.С.Хоютанов ( «Кистэлэҥнээх Саха сирэ» кинигэттэн)
