~~~ Кырдьаҕас буойуннарга ~~~
Ол, сыллар буулдьалыы көтөннөр,
Ол сэрии дуораана ыраатта.
Ыстааллаах дьарҕалар көбөннөр
Ыарыыттан ким охтор, ким хаалар,
Бу сиргэ тыыннааххыт тухары
Барыаххыт силлиэни утары!
Андаҕар этээри төҥкөйөр
Аастыйа кырдьыбыт төбөлөр,
Урукку буойуммут иннигэр
Уот кыһыл сибэкки тэтэрэр.
Бу сиргэ тыыннааххыт тухары
Барыаххыт силлиэни утары!
Дирбиэннээх атаака уотугар
Дойдугун, норуоккун кытары,
Өйдөөрүүй өстөөҕү самнарар
Өргөстөөх ыстыыгы тутары.
Бу сиргэ тыыннааххыт тухары
Барыаххыт силлиэни утары!
Ол иһин норуоппут сүрэҕэр
Өлбөөрбөт саллааппыт кэриэһэ,
Ким тыыннаах, ким хаамар, ким күлэр
Күннээххэ умнубат ол иэһэ.
Бу сиргэ тыыннааххыт тухары
Барыаххыт силлиэни утары!
Уордьаны, мэтээли анньынан
Уот сэрии кутталын санатан,
Аан дойду иһиллиир кулгааҕар
Андаҕар тылларын дуоратан,
Бу сиргэ тыыннааххыт тухары
Барыаххыт силлиэни утары! (Иван Егоров)
Ийэ дойду көмүскэлигэр атааран,
Ийэбит кытылга тахсан турара,
Санныгар маҥан былаата кылбааран
Сайыҥҥы күөх дуолга туртайара.
Уордаах тыал умса баттыалаан аастаҕына –
Үллэр долгун өрүтэ тустумахтыыр,
Халыйар суорҕанын саба быраҕына
Хараан түүн сулустарын уматалыыр...
Сарсыарда көрбүппүт: син биир турара,
Санныгар былаатын иилинэн баран –
Улуу Лена очуоһун ууллубат хаара
Одуулуу хаалбыта, Ийэ буолан. (Семен Руфов)
Хатанан хаалбыттар өйүгэр
Хаан тохтор иэдээннээх кэмнэрэ,
Хахайдыы хапсыспыт сыллара
Хотойдуу охсуспут күннэрэ.
Уҥаттан умайар ол тааҥка
Хаҥастан пулемет бөтүөхтүүр
Иннибэр дуорайар атака
Кэннибэр «Катюша» көбүөхтүүр.
Сэрии!
Сэрии – ииригирии:
Киһи киһини өлөрөр –
Үөрэ-көтө өлөрөр!
Өлөрө охсуохха диэн өлөрөр,
Өрөһүнээри өлөрөр!
Оҕо төрүүрүттэн ордук улуу дьол суох!
Киһи өлөрүттэн ордук
Улуу сор суох!
Оттон хайалара да суох
Улуу дойду
Олорбута диэн суох!
Сэриигэ сылдьыбатах,
Өлүү-тиллии тыҥ кылыытын
Күҥҥэ уонна туораабатах,
Саатар, биэс күн хоргуйбатах,
Утатан, бадарааны хаспатах,
Аһыыртан атыны умнан ылбатах
Сэрии туһунан лахсыйбатын,
Сэлээр тылы ыһыктарбатын! (П.Тобуруокап)
Хааннах кыргыһыыга турдубут
Хас таас,
Хас томтор иһин,
Көмүс уйабыт, дойдубут –
Күндү Ленинградпыт иһин.
Андаҕар биэрдибит партияҕа,
Ийэ дойдубутугар,
Норуоппутугар:
Чугуйуох кэриэтэ саманна
Охтуохпут,ийэ буорбутугар! (С.Тимофеев)
Намыын куолас дорҕооно
Хааллын бүгүн гитара,
Улуу сэрии саҕана
Таһаар набаат ырыата.
Намыын ырыа солбуллар
Хааннаах хапсыы кэмигэр.
Мотуор,бууска тыаһыгар
Хааннаах сэрии холоруктуур,
Халбас хара дьылҕа атын миинэн
Илбистээх ньиргиэр атааката
Мин киирэн истим.
Күүспүт-уохпут түмүллэр.
Сэрии ыарын тулуйан
Сылдьар хорсун саллаакка
Ыллаа-ыллаа, гитарам,
Алгыс тыллаах ырыата. (И.Артамонов)
Хааннаах хара баттах хамсыыр,
Хатыылаах кылынан сүрэҕи тарбыыр,
Мэндээркэй хара харахтар
Миигин супту анаараллар,
Ол сабыллыбыт уостар аһылланнар
«Өһүөннээ!» - диэн ыҥыраллар,
Хааннаах хара баттах хамсыыр,
Хараҥа күөх уот буолан сырдыыр.
Ситиһии силлиэтэ сүрэхпин үрэр,
Түөспэр саҥа күүс күүрэр. (Т.Сметанин)
Ханна –ханна ыар буомба
Хас төгүл лүҥсүйбүтэй?
Ханна мөлүйүөн буулдьа
Халты-сиирэ түспүтэй?
Хаста-хаста оскуолка
Хайа-тэлэ саайбытай?
хаста-хаста уот буулдьа
хааммар умсан ааспытай? (А.Бродников)
Кыырыктаах ыстыыктар күөрэҥнээн,
Кытыастар былаахтар тэлимнээн,
Кыайыыбыт күннэрэ күлүмнээн,
Кыргыһа туох иһин барбыппыт,
Кылыһы туох иһин ылбыппыт,
Кылбаарда биһиги кырдьыкпыт.
Кырдьыгы кыргыһан булбуттар,
Кырдьыкпыт кылыһын туппуттар,
Кыыллыйбыт өстөөҕү кыайбыттар
Кырдьыкка тирэнэн дайыахпыт,
Кыраайбыт күн дьолун айыахпыт,
Кыайбыппыт, кыайбыттар кыайыахпыт! (Макар Хара)
Сайылык дьиэлэрин аһаҕас аанынан
Буорах сыта эмискэ аҥылыйбыта...
Холорук курдук өрө ытыллан,
Соһумар сурах тарҕанан барбыта.
Күлэ-үөрэ турбут айылҕа күҥҥэ
Ол күн тута кэхтэн түспүтэ,
«Сэрии» диэн тыл дьиэттэн дьиэҕэ
Харах уута аргыстаах киирибитэ. (И.Артамонов «Сибэкки буолбут сүрэхтэр»)
Берлин куораты ылсыбыт,
Ветераннар ааттара чиэстэммит,
Биэс уоннаах, биэс уонтан тахсыбыт,
Билигин бэйэтэ сиэннэммит.
Тыыннарын төһөлөөх ньургун дьон
Биэртэрэй ийэ сир туһугар,
Төһөлөөх дьон соххор-доҕолоҥ
Буолтарай ол сэрии уотугар!
Төһөлөөх киһи кур баастара
Бүгүн да муҥнуура буолуоҕай,
Сарбыллан эрдэҕэ саастара,
Ол ону, ама, ким умнуоҕай?! (Макар Хара «Саллаат суруктара»)
Ийэлии дьол тыыннаах
Илгэлээх алааһым,
От күҥҥэ мүөт сыттаах,
Оо бэрдин, сылааһын.
Эн түөскэр, түһэххэр
Элбэхтик мин сыттым,
Дууһабын сүрэххэр
Дуоһуйа сылыттым.
Эйэ иннигэр
Эрдээх буолуоҕуҥ,
Тимир кэккэнэн
Тигинээн туруоҕуҥ.
Сир үрдүгэр
Сэрии суох буоллун!
Туругурдун Эйэ,
Туругурдун Күн сирэ!
алааспар» (А.Бродников "Илгэлээх")
Кырдьыктаах дьыалабыт иннигэр,
Килбиэннээх көҥүлбүт туһугар,
Биир ньыгыл кэккэнэн өстөөххө кимиэҕин,
Биир модун санаанан өрүтэ күүрүөҕүҥ!
Уруулуу-бырааттыы советскай норуоттар,
Охтубат соргулаах бойобуой кэккэнэн,
Улуукан партия былааҕын анныгар,
Олоҕу көмүскүү, холбоһон туруоҕун!
Снайпер идэтин баһылаан,
Аны мин сонордьут курдукпун,
Өстөөҕү сонордоон, сойуолаан,
Кыдыйсар кырыктаах булчуппун.
Муус маҥан таҥаһы таҥнаммыт
Халлааны сырдата тахсабыт,
Сыа хаары кытта хаар буоламмыт
Күннүктээн чуҥнаһа сытабыт.
Ханна-ханна ыар бомба
Хас төгүлүн сүүйбүтэй?
Ханна мөлүйүөн буулдьа
Халты-сиирэ түспүтэй?
Хаста-хаста оскуолка
Хайа-тэлэ саайбытай
Хаста-хаста уот буулдьа
Хааммар умсан ааспытай?
Ол сэрии, уот кураан сыллара
Биир кэмҥэ мэҥэстэн кээлтэрэ,
Өлүүттэн Ийэ сир ытыыра
Аччыктаан бар дьоммут ыксыыра.
Көҥүл, дьол туһугар өлбүттэр –
Өлбөттөр, сүрэххэ тыыннаахтар.
Үйэлэр тухары үрдүктүк
Кытыаста умайар кыымнаахтар.
Тэҥэ суохха бараан хапсыһыы,
Ол этэ дьулаан суол – кыргыһыы.
Сир-халлаан уотунан умайар,
Өлүк, хаан уу курдук кэһиллэр.
Сүүс омук бырааттыы дьулуура,
Өһүөннээх өстөөҕү кыайбыта,
Ийэ сир дьэ өрө тыыммыта,
Халлаантан көмүс күн тыкпыта.
Кыргыһыы толоонун иһиттэн
Эргиллэн кэлбэккэ хаалбыттар,
Эһиэхэ өрөгөй ырыатын
Норуоккут өрүүтүн ыллаатын. (М.Куличкина «Өлбөттөр – сүрэххэ тыыннаахтар»)
Мин саллаат уолабын,
Онон киэн туттабын.
Мин аҕам Берлины ылбыта,
Самурай биистэрин кыайбыта.
Өрөгөй былааҕын күөрэччи аспыта,
Өлүүнү самнаран, дьол суолун аспыта.
Мин саллаат уолабын,
Мин Кыайыы сирдьитин уолабын.
Аҕабын буулдьа да таппатах,
Аҕабын ыстыык да ылбатах,
Үөр бөрө буоланнар улуйар өлүүлэр
Буруоҕа муммуттар, булбакка тэйбиттэр.
Мин буойун уолабын,
Мин Кыайыы саллаатын уолабын.
Мин аҕам үлэҕэ, сэриигэ
Мэлдьитин инники киирсэрэ,
Мин баҕам, мин чиэһим,
Олохпор соругум –
Тутуһуом ол аҕам
Оҥкуллаах олугун.
Мин саллаат уолабын,
Мин дьолу айааччы уолабын,
Онон киэн туттабын! ( П.Тобуруокап «Мин саллаат уолабын»)
Мин аҕам сэриигэ өлбүтэ
Уот булкуур түөрт уон биир сыллаахха,
Биллэрии кэнниттэн кэлбитэ
Имиллэн эргэрбит суруга.
“Тыыннаахпын, үчүөйбүн. Сотору
Тиийиэҕим, уолчааным улааттын!”
Биллэрии сымыйа! Суруга
Кэллэ дии, кэллэ!” – дии саныырым
Оччоҕо ытыыры да билбэт
Оройкоон мас саалаах уол этим,
Ол кэмҥэ күннэтэ көстүбэт
Арыылаах килиэби көрдүүрүм.
Түүн аайы ийэккэм ытыыра,
Сүүрбэлээх огдообо ийэккэм,
Уот курдук уоһунан ууруура
Сирэйбин иэдэспин илитэн...
Мин аҕам сэриигэ өлбүтэ
Уот кутаа түөрт уон биир сыллаахха...
Үйэ-саас огдообо хаалбыта
Сүүрбэлээх эдэркээн ийэккэм!
ийэккэм» (П.Тобуруокап «Сүүрбэлээх огдообо )
Кини хаалбыта Харьков таһыгар,
Этиҥнээх таас куорат муннугар,
Дьон-норуот көҥүлүн туһугар,
Дьол, эйэ кыайарын туһугар.
Ийэтин түһэҕэр түһэрэр курдук,
Тоҥ сиргэ накыйан түспүтэ,
Хап-хара мичилийбит, сып-сырдык
Харахтарын аргыый саппыта.
Күннэр, ыйдар, сыллар ааһаллар,
Сир сааһыра майгылыа.
Арай дьон өрүү ахтыахтара —
Ити оҕо тыыннаах сылдьыаҕа.
Кини хаалбыта Харьков таһыгар,
Хорсун саллаат, саха оҕото,
Советскай Ийэ дойду туһугар
Улуу сэриигэ охтубута. (Г.Окороков кэриэйигэр И. Эртюков)
Тыал, тоҕо эн налыйан ааһаҕын?
Күөх лабаа, мунчаара хоҥкуйан ылаҕын?
Таас эркин, дьиппиэрэн тураҕын?
Бэл, чыычаах көрүлүү туойбаккын?
Тыал, манан санааргыы налыйан ааһаҕын...
Биллибэт саллаакка бу уҥуох туппуттар.
Сэлэлии харабыл уолаттар турбуттар —
Эдэркээн харабыл уолаттар
Тыыннаахтыы таастыйбыт курдуктар...
Биллибэт саллааты сэлэлии турбуттар.
Хараабат кыһыл уот илгистэ умайар.
Халыйбыт кыа хааны сүрэххэ санатар —
Дьон-сэргэ кэнэҕэс даҕаны
Дьолугар тохтубут ол хааны
Санатан кыһыл уот илгистэ умайар.
Бу ытыыр эмээхсин уолугар турдаҕа.
Ол кэлбит оҕонньор быраатын буллаҕа.
Огдообо — сүтэрбит кэргэнин,
Уол оҕо – көрбөтөх эйэтин...
Эмээхсин уолун уу санаан бу турдаҕа.
Биһиэхэ биллибэт бу саллаат уҥуоҕа
Санааттан ааспыты саната туруоҕа:
«Бар дьонум, эн олор дьоллоохтук,
Ол эрэн, сэргэх буол!» - диир курдук
Биһиэхэ биллибэт бу саллаат уҥуоҕа. (С.Руфов «Биллибэт саллаакка»)
Бу манна бүтэйдээх төгүрүк алааска,
Олоорто эбэбит эмээхсин.
Өөр да өр күүлэттэн күүппүтэ, муҥ саатар,
Биир уола эргиллэн кэлиэҕин.
Бу манна олоорто, бу үрдүк тумулга
Аас маҥан баттахтаах эмээхсин
Күүппүтэ оҕотун, уот отто, уу баһа
Кууһара күн уоттаах сэргэтин...
Биэс уола, ат бөҕө, кус быһый эрэттэр,
Баартара бу мантан сэриигэ,
«Эн уолуҥ хорсуннук өллө», - диэн кэлбитэ
Биэс төгүл «биллэрии» суруга!...
(М. Тимофеев «Аас маҥан баттахтаах эмээхсин»)
Улуу сэрии хонуутуттан
Эргийбэтэх буойуттары
Бары туран чуумпураммыт
Кэриэстиэҕин, албан ааттарын.
Эйэ иһин, көҥүл иһин
Ийэ сири көмүскэспит
Албан ааккыт төлөннүрүө,
Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ.
Умнуллубат хорсун быһыы,
Умуллубат тиһэх хаһыы
Бүтүн күҥҥэ дуораһыйа
Иһилиннэ сүрэх аайы.
Кэлэр кэмҥэ номох буолан
Кэриэстэннэ хас ааттара,
Мэлдьи эдэр, герой буолан
Үйэлэргэ сылдьыахтара. (Н. Егоров «Кэриэстиэҕиҥ албан ааттарын»)
~~~ Ааспыт сэрии оҕолоро ~~~
Аас-туор олох айгыраппыт
Ааспыт сэрии оҕолоро,
Хаскыт хаалан сылдьаахтыыгыт
Хабыр олох туоһулара.
Оҕо сааскыт оонньууларын
Оройуттан туппаккаҕыт,
Олох хаҕыс мускууруттан
Олус эрдэ улаатаҥҥыт,
Кыайбат-хоппот да буолларгыт
Кыайыы күнүн уһансаҥҥыт,
Кыах таһынан үлэлээҥҥит
Кырыйдаххыт эрдэлээҥҥит.
Тыйыс кэми тымныы тыынын
Тоҕо солоон туораатаххыт,
Тыыннаах хаалан удьуор хаанын
Тэнитэҥҥит салҕаатаххыт.
Олох устар аналынан
Оҕолоргут улаатаннар
Ол ыардары кырдьыгынан
Онобулга хааkлараллар.
Уоттаах сэрии алдьархайын
Умнубаттар ыччаттаргыт,
Оонньооботох саастаргытын
Оонньууллар сиэн о5олоргут.
~~~ Билиэҥҥэ сылдьыбыт саллаат кэпсээнэ ~~~
Билиэҥҥэ сылдьыбыт саллааттыын кэпсэттим
Биллим мин сэрии ыар содула үгүһүн,
Сэбиэскэй саҕана кэпсэппэт өрүтүн
Сэрэнэ, сэҥээрэ быыстарын сэгэттим...
Бааһыран өйө суох сытарын булбуттар
Бааһыран кыаҕа суох сордооҕу туппуттар,
Таас үрдүк күрүөлээх хаайыыга илдьэннэр
Тыыннаахтыы уматар лааҕырга симпиттэр...
Ол хаайыы кытаанах олоҕун санаата
Оҕонньор чочумча чуумпура чиҥээтэ...
Курустук сонньуйбут хараҕа ууланна...
Куолайын кытаанах бүөлүүрүн кистээтэ...
Хабааран хаайыыга кытаанах ирдэбил
Ханна да быктарбат кэтэбил, манабыл...
Биир киһи күрээри сорунар түгэнэ
Биэс киһи тыыннаахтыы умайар иэдээнэ...
Оо, дьолго таҥара олоҕу бэлэхтээн
Ол уоттаах хочуолтан соһуччу быыһанан,
Этэҥҥэ сэбиэскэй дойдубар эргиллэн
Эгэлгэ тургутуу лааҕырын аһаран...
Төрөөбүт алааһым буоругар үктэнэн
Туох иһин эрэйи көрбүппүн ситиһэн,
Бигэтик андаҕар тылларын эппитим
Биир бэйэм уон буолан чэчириэм диэбитим.
Ол эрэн билиэҥҥэ сылдьыбыт дьаралык
Олоҕум тухары санаабар ыар баттык...
Сэбиэскэй саҕана дьон хаҕыс сыһыана
Сүрэхпин ытатар сүлүһүн баастара...
Олохпун олордум ол эрэн дьоллоохтук
Оҕо, сиэн үөрүүтүн толору биллэҕим,
Андаҕар тылларбын толордум дьоһуннук
Аттыбар билигин мэниктиир хос сиэним...
~~~~ Сэриигэ сылдьан… ~~~
Күн аайы хаамаҕын
Кынчаал кылаанынан,
Кыргыс толоонунан ааһаҕын
Халбас харатынан...
Мүччү үктүөҥ –
Бүтүөҥ!
Сүһүөх мөҥүө –
Сүтүөҥ!
хаҥас атаҕыҥ
хараҥа иин үөһэ!
Уҥа атаҕыҥ
Уруй-дьол үөһэ!
Өлүүгэ диэритин
Үһүөйэх хардыы,
Дойдугар тиийэриҥ
Тоҕус уон таабырын.
Кэннигэр – бар дьонуҥ
Кэрэммэт алгыһа!
Иннигэр сирдиир дьолуҥ –
Кыайыы чаҕыла! (П.Тобуруокап)
~~~ Сэрии буолбут хонуутугар ~~~
Уот силлиэ холорук уарыйан, астан,
Улам намырыйан истэ.
Халыҥ үөрүүттэн соҕотох быстан,
Харах уутунуу, сүүрэн түстэ.
Лейтенант кыргыспыт фашист ыттыын...
Лена кытылыттан кэлэн охтубут.
Истиҥ тапталын этээри гыммыттыы,
Илиитин сүрэҕэр туттубут.
Хамнаабат хараҕа халлааны одуулуур,
Хара баттаҕа хааныгар сыстыбыт.
Командиры синиэлинэн суулуу,,
Каскабытын устан, санньыстыбыт.
Тыынан да көрбөт курдук тыҥаан,
Чуҥкунас чуумпу сабардыыр.
Сырдык сулуһу өрө мыҥаан,
Сытта саха командир... (С.И.Тимофеев.)
~~~ Кырдьаҕас буойуннарга ~~~
Оо, сыллар буулдьалыы көтөннөр,
Ол сэрии дуорана ыраатта.
Ыстааллаах дьарҕалар көбөннөр
Ыарыыттан ким охтор, ким хаалар,
Бу сиргэ тыннааххыт тухары
Барыаххыт силлиэни утары!
Андаҕар этээри төҥкөйөр
Аастыйа кырдьыбыт төбөлөр,
Урукку буойуммут иннигэр
Уот кыһыл сибэкки тэтэрэр.
Бу сиргэ тыннааххыт тухары
Барыаххыт силлиэни утары!
Дирбиэннээх атаака уотугар
Дойдугун, норуоккун кытары,
Өйдөөрүүй өстөөҕү самнарар
Өргөстөөх ыстыыгы тутары.
Бу сиргэ тыннааххыт тухары
Барыаххыт силлиэни утары!
Ол иһин норуоппут сүрэҕэр
Өлбөөрбөт саллааппыт кэриэһэ,
Ким тыннаах, ким хаамар, ким күлэр
Күннээххэ умнубат ол иэһэ.
Бу сиргэ тыыннааххыт тухары
Барыаххыт силлиэни утары!
Уордьаны, мэтээли анньынан
Уот сэрии кутталын санатан,
Аан дойду иһиллиир кулгааҕар
Андаҕар тылларын дуоратан,
Бу сиргэ тыыннааххыт тухары
Барыаххыт силлиэни утары! (Иван Егоров)
Хара сурук- харах уута
Хайа да ыалы тумнубата,
Хоргуйуу, аччыктааһын, өлүү
Ханна да таарыйбакка ааспатаҕа.
Биирдэ да тото аһаабакка,
Бэйэҕэ тугу да хаалларбакка
Барытын кыайыыга анаабыт.
Бар дьонум үтүөтэ тэҥэ суох.
Кыайыыны уһансыбыт оҕолору.
Көлүөнэҕэ кэпсэлгэ ыытыахпыт.
Сэрии алдьархайын сэрэтэн
Сиэннэргэ сэһэргиир буолуохпут.
Охсуһуу олбохтоох, хапсыһыы хаттыктаах
Кэтэспит кэмнэрэ дьэ кэлэн эрдэҕэ:
Мэйиини мэһийэр, өйдөрү өһүлэр
Алдьархай тылларын арҕааттан ыыттылар.
Абырал алгыһа бу сылдьар диэн ааттаан,
Күн Айыы аймаҕын сэриигэ тиэртилэр,
Көҥүлтэн көҥүлү көрдүүргэ угуйан,
Олохтоох омугу кэхтэргэ сирдииллэр.
Киэҥ сирбит баайдааҕын бэркэ диэн билэллэр –
Хоргуйбут ыт курдук салбанан биэрэллэр...
Сымыйа туһугар өлөрсүөх-өһөрсүөх –
Сирбитин мэҥиэстиэ хаанымсах кыр өстөөх!
Тиниктиир санаалаах адьырҕа Арҕааны
Истимэ, Үс куттаах, хабыма мэҥиэни.
