Түүл эрэ буолбатах этэ…
Өйдөммөтөх дьикти элбэх. Айылҕа кистэлэҥнэрэ, киһи өйүн-санаатын уонна уйулҕатын таабырыннара итэҕэтиилээхтик быһаарыллан ыраас мууска ууруллуохтара өссө да кый ыраах быһыылаах. Ол, баҕар, киһи кыаҕын таһынан да буолуоҕа. Биир кистэлэҥ арылыннаҕына, атын кистэлэҥ көстөн кэлиэ турдаҕа… Айылҕа — Улуу: кини кэмэ-кээмэйэ, муҥура-уйуга суох, бииртэн биирэ сиэтиллэн тахсан иһэр. Бэл, түүл айылгыта ситэ-хото өйдөнө быһаарылла илик.
…Оччотооҕуга учууталлар дьиэлэригэр олордохпутуна буолуталаабыт икки түбэлтэни бүгүҥҥэ диэри умнубаппын. Уонна балары эт мэйиибинэн быһааран кыайан өйдүү даҕаны иликпин.
Мин туспа ороҥҥо утуйарым. Түүнүн үгүстүк уһуктарым, ол иһин аҕам, сууллубатын диэн, ороммор кыракый остуолу чугаһата туруорара. Хараҥаттан соччо куттаммат этим аттыбар — Толик уонна аҕам баар буоллахтара дии.
Биирдэ түүн уһуктубутум били остуолум ыксатыгар, миэхэ көхсүлэринэн буолан, икки эдэр дьон олороллор этэ! Биирдэрэ халлаан күөх, атына кыһыл атлаас ырбаахылаахтар, курдаахтар! Соһуйан, туймаарарга дылы буолбутум дьонум, амарахтык мичээрдээбитинэн мин диэки хайыспыттара, истиҥник-сылаастык көрбүттэрэ. Ол да буоллар, куттаммытым бэрт буолан, суорҕаным анныгар киирэн хаалбытым. Кирийиэхпинэн кирийэн, чочумча сыта түспүтүм. Онтон, суорҕан анныгар салгыным тиийбэккэ, тыыным-быарым хаайтаран тиритэн бардым. Ыксааммын, аҕабын ыҥырарга сананным. Сыҥсыйарым быыһыгар ныыыгыныырбын-ньааҕыныырбын эптэр эбэн истим да, тyha cyox — аҕам истибэт… Хайыахпыный, суорҕаммын арыйан, бэлэһим муҥунан хаһыытаатым. Аҕам ойон турбутугар, остуол аттыгар уолаттар олорбуттарын кэпсиибин. Онуоха миигин бэйэтин хоонньугар сытыарбыта, ол кэннэ ити дьиэҕэ тугу да көрбөтөҕүм.
Иккис түбэлтэ ити күһүнүн буолбута. Эһэлээх эбэбитин уонна тастыҥ убайбыт Мишаны кытта олорорбут. Нуучча оһохтоох дьиэ оскуола чугаһыгар томторго турара. Эһэбит ол кэмҥэ ыарытыйбыта, хамсанара биллэ бытаарбыт, турара-олороро ыараабыт этэ. Ол эрээри быар куустан баран сыппата оһох отторо, уу таһара. Сылаарҕыыра-сылайара бэрдиттэн эбитэ буолуо, сиэнин Мишаны дьиэҕэ-уокка көмөлөспөккүн диэн кытаанахтык саҥарбыттааҕа.
Оттон аҕам оскуола түбүгүттэн ордубат этэ. Саҥа үөрэх дьылыгар бэлэмнэнэллэрэ, онон букатын хойут кэлэрэ. Эһэбит уһун остоох, эмиэ уһун да уһун быалаах маҥан өҥнөөх этэрбэстээҕэ. Утуйуох иннинэ онтун оһох аттыгар киирэр аантан ойоҕолуу турар олоппоско ууран куурдара.
Арай бары утуйа сыттыбыт. Эмискэ аан кыыкынаабытыттан уһукта биэрдим икки кып-кыра, мап-маҥан, быры-быллаҕар мунду сыгынньах оҕолор киирэн эрэллэр эбит. Аан модьоҕотун бэрт эрэйинэн туораатылар, онтон тыҥҡынаан тугу эрэ кэпсэтэ-кэпсэтэ, күлэн быычыгырыы-быычыгырыы, эһэбит этэрбэһигэр тиийдилэр. Уонна, олоппостон суулларардыы оҥостон, уһун намылыйбыт быатыттан тардыалаабытынан бардылар. Ким эмэ истиэ, уһуктуо дии саныыбын суох, бары утуйа сыталлар. Эһэм этэрбэһин харыһыйан эмиэ ньыыгынаан барабын, ким эмэ тураарай диэн. Онуоха били кырачааннар тохтуу биэрдилэр уонна мин диэки көрдүлэр.
— Аҕаа! — диэн сарылаабытынан ороммор олоро биэрэбин.
Аҕам эмиэ ойон турар. Мин, аан диэки ыйа-ыйа, көрбүт киһичээннэрбин кэпсиибин. Кинилэр аан нөҥүө сүр түргэнник сылыпыс гынан хаалбыттара… Быһаара-итэҕэтэ сатыырбын аҕам күлэр эрэ:
— Бу көрбөккүн дуо, эһээ этэрбэстэрэ дии. Биир этэрбэһин куһаҕаннык уурбут, онто сууллан түспүт. Эн ону, уугар аҥаарыйа сылдьан, кыра дьон курдук көрбүккүн…
Ол курдук барыларын уһугуннаран кэбистим. Эһэлээх эбэм саҥарбаттар. Аҕам кинилэргэ миэхэ быһаарбытын курдук этэр. Ити итинэн ааспыта. Мин аҕыйах хонукка аҕам көхсүгэр хаххаланан утуйа сылдьыбытым уонна киэһэ ааны хататар буолбутум.
Эһэм күлэр-мичээрдиир эрэ этэ. Онтон, сотору соҕус буолаат, күүскэ ыалдьыбыта уонна ыкса күһүн тыына быстаахтаабыта. Кэлин, улаатан баран, аҕабар ити түбэлтэлэри кэпсээтэхпинэ билиммэт-ылыммат этэ уонна:
-Түһээбиккин кэпсиигин, -диэччи.
Мин онно билигин да сөбүлэспэппин. Барыта илэ курдуга.
“Аар тайҕа” №18, 2025 сыл
(С.С. Васильева – Донская ахтыыта «Наш отец — поэт Сергей Васильев-Борогонский” кинигэттэн )