Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ
саха норуота сайдарыгар анаммыт олох
ОЛУННЬУ ЫЙ 13 КУНЭ —
ТӨРӨӨБҮТ ТЫЛ УОННА
СУРУК-БИЧИК КҮНЭ!
Төрөөбүт сахатын тылын сайыннарыыга-чинчийиигэ
олоҕун анаабыт, саха алфавитын төрүттээбит, бастакы
лингвист Семен Андреевич Новгородов тѳрѳѳбүт
күнүгэр түбэһиннэрэн, олунньу 13 күнэ, сурук-бичик
күнүнэн бэлиэтэнэр. Бу дьаһал Саха Республикатын
бастакы Президенэ Михаил Ефимович Николаев
ыйааҕынан 1996 сыллаахха олохтоммута.
Семен Андреевич Новгородов
(1892-1924)
Уһулуччулаах сырдатааччы, саха маассабай суругун-бичигин, сахалыы алфавиты тѳрγттээччи, бастакы сахалыы букубаары таhаартарбыт саха бастакы учуонай-лингвиhэ, научнай — педагогическай уонна общественнай политическай деятель, суруйааччы, фольклорист.
«Кэриэс тылбын
Кэбиспэт буолун
Кэрэмэс доҕотторуом!…»
Олоҕун суола
С. А. Новгородов олунньу 13 күнүгэр Боотуруускай улуус II Хатылы нэһилиэгэр (Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгэ) Андрей Александрович уонна Анна Николаевна Новгородовтар диэн сэниэ ыалга алтыс оҕонон төрөөбүтэ.
Чуораайытта алаас
С.А. Новгородов аҕата Андрей Александрович
ийэтэ Анна Николаевна Новгородовтар дьоҥҥо сэргэҕэ
ытыктаммыт төрүт уус дьон этилэрэ
1905 с. Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа киирбитэ.
1913с. Петербург куоракка университет илиҥҥи норуоттар факультеттарын арабско – турецкай салаатыгар үөрэххэ киирбитэ
Үлэтин оҥкула
1913 с. ахсынньы ыйга Петербурга үөрэнэ сылдьан народнай учууталлар Бүттүүн Россиятааҕы съезтэригэр «Краткие сведения о якутах, их школы их право на образование» диэн дакылааты аахпыта. Онно кини хорсуннук сахалыы тылынан үѳрэтэр национальнай оскуоланы аһарга уонна сахалыы тылынан оҕо үѳрэнэр кинигэлэрин таһаарыыны үбүлээһини олохтуурга туруорсубута
Съезд представителей якутских и русских крестьян 1917 г. Съезд якутов и русских крестьян Якутского, Олекминского и Вилюйского округов работал с 26 марта по 16 апреля 1917 г., и рассмотрел насущные вопросы, стоявшие перед сельским населением после смены власти, произошедшей во время Февральской революции.Съезд обсудил более десяти актуальных вопросов, касающихся проблем якутов и русских крестьян и принял по ним решения: о необходимости введения всеобщего начального обучения на родном языке и о передаче заведования делом просвещения местным органам самоуправления о преобразовании церковно-приходских школ в светские; об издании якутского букваря; об отмене классной системы землепользования; о равном подушном разделе покосных земель; о передаче церковных и монастырских земель в распоряжение наслежных обществ; о предоставлении избирательных прав всем мужчинам и женщинам, достигшим 18-летнего возраста; о введении 8-часового рабочего дня еженедельного дня отдыха; об установлении минимума заработной платы
1917 с. кулун тутар ыйга буолбут, историяҕа «Первый свободный съезд крестьян-якутов» диэн аатынан киирбит Дьокуускай уобалаһынааҕы улахан түмсүүгэ В.И. Ионов оҥорбут букубаарын бэчээттээн таһаарыы наадатын уонна сахалыы суругу-бичиги норуоттар икки ардыларынааҕы фонетическай транскрипцияҕа олоҕуран тѳрүттүүр сѳптѳѳҕүн туһунан дакылаатыгар эппитэ ѳйѳбүлү ылбыта. Онтон тирэнэн бу санаатын С.А. Новгородов ылыммыт соругун олоххо киллэрбитэ.
Саха омугун бастакы сьеһин кыттыылаахтара.
1922 сыллаахха Дьокуускайга «Бастааҥҥы сурук-бичик» диэн сахалыы тылынан букубаара иккистээн бэчээттэтэн таһаартарбыта. Ити дьаһаллар олоххо киириилэрэ сүҥкэн улахан суолталаммыта
1922 сыллаахха Саха АССР Народнай Комиссардарын Сэбиэтин дьаһалынан Республика бары оскуолаларыгар сахалыы тылынан үѳрэтии киллэриллибитэ. 1923 сыллаахха С.А. Новгородов алпабыыта шрифткэ кутуллубутун түмүгэр үчүгэй кумааҕыга «Сурук-бичик» уонна «Ааҕар кинигэ» утуу-субуу бэчээттэнэн тахсыбыттара. Букубаары оҥорууга Н.Е. Афанасьевы уонна П.А. Слепцову (Ойуунускай) кѳмѳлѳһүннэрбитэ. Онтон «Ааҕар кинигэни» С.А. Новгородов салалтатынан үлэлээбит сахалыы үѳрэх кинигэлэрин оҥорор комиссия чилиэннэрэ бэлэмнээбиттэрэ. Бу икки үѳрэх кинигэлэрэ РСФСР государственнай издательствотыгар 5000 тирааһынан бэчээттэммиттэрэ
1923 сыллаахха «Ааҕар кинигэ» уонна «Сурук-бичик» утуу-субуу бэчээттэнэн тахсыбыттара
Сотору балачча элбэх хаһыат, сурунаал, учебник, уус-уран айымньылар бэчээккэ тахсан испиттэрэ. Республика үрдүнэн үөрэҕэ суох улахан дьону үөрэхтээһин үлэтэ тэнийбитэ. Оччолорго үгүс киһи, оскуолаҕа үөрэммэккэ сылдьан эрэн, сахалыы ааҕар, суруйар буолтара. Лингвист С.А. Новгородов саха омук аҕа кѳлүѳнэ интеллигенциятын биллэр-көстөр бэрэстэбиитэллэрэ П.А. Ойуунускай, М.К. Аммосов, С.Н. Донской, С.М. Аржаков биир санаалаах соратниктара этилэр. Кинилэрдиин норуоту үѳрэхтээһин сүҥкэн суолталаах реформатын ыытыыны уонна ону олоххо киллэриини быһаччы салайсыбыт, саха норуотун историятыгар ѳлбѳт-сүппэт үтүѳлээх-ѳҥѳлѳѳх.
1923с. С.А. Новгородов алпабыытынан тахсыбыт «Кыым» сурунаал бастакы №-рэ
1926с. «Чолбон» сурунаал бэчээттэнэн тахсыбыта
С.А. Новгородов лингвист, этнограф, фольклорист Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьыта» үлэтигэр икки сылы быһа улэлэспитэ
Дьиэ кэргэнэ
Семен Андреевич уонна
Мария Павловна (Фелицина) Новгородовтар 1923 сыллаахха тохсунньу 27 күнүгэр олохторун холбообуттара.
Елена Семеновна Новгородова аҕата өллөҕүн сыл күн сирин көрбүтэ
Елена Семеновна Новгородова лингвист С.А.Новгодоров кыыһа. 1947 с.
П.А. Коркина, М.П. Новгородова, Е.И. Коркина, Е.С. Новгородова. Олунньу 18 күнэ, 1945 с. Дьокуускай куорат.
Кыыһа Елена Семеновна маҥнайгы үрдүк үөрэҕин Саха сиригэр СГУ нуучча тылын салаатын кыһыл дипломунан бүтэрбитэ. Иккис үрдүк үөрэҕин Ленинградка немец тылын салаатын бүтэрбитэ
С.А. Попов — Сэмэн Тумат, Е.С. Новгородова, С.П. Ойунская. 1992 сыл.
Е.С. Новгородова Болтоҥо ыһыаҕар. 1992 сыл.
Хаҥастан уҥа: А.С. Новгородов улахан эдьиийин Анна Андреевна кыыһа Матрена Фомична Попова уонна Евдокия Иннокентьевна Коркина сиэн балыстарыныын Елена Семеновна Новгородовалыын.
Олунньу 28 күнүгэр 1924 с. С.А.Новгородов Ленинград куоракка сырдык тыына быстыбыта. Саха АССР Совнаркома кини аатын үйэтитэр дьаһаллары ылбыта: оҕотугар ый аайы пенсия анаабыта. Илиҥҥи тыллары үөрэтэр институт үчүгэйдик үөрэнэр студеныгар С.А. Новгородов аатынан стипендияны олохтообута. Якутскай куорат биир уулуссатыгар, Чурапчы педагогическай училищетыгар аата иҥэриллибитэ. Билигин Чурапчы орто оскуолата кини аатын сүгэр.
Үөрэххэ – сырдыкка тиксибит сахалар бука бары Новгородовка махтаналлара, кинини таптыыллара туох да мунааҕа суох. Төрөөбүт норуота Семен Андреевиһи халлаан ангелын, таҥара курдук санаабыт киһилэрэ.
Г.П. Башарин, профессор
Төрөөбүт тылынан ааҕар, суруйар кыахтаныы туохха да тэҥнэммэт улуу дьол. Ити сүҥкэн дьолу саха норуотугар аан бастаан тэлэччи аспыта С.А.Новгородов…
Софрон Данилов, народнай суруйааччы
Сүгүрүйүү
Саха Республикатын Санкт-Петербургтааҕы бастайааннай представительствотыттан М.В. Мучин салайааччылаах олохтоохтор уонна студеннар С.А. Новгородов уҥуоҕар сибэкки уураллар.
Сахалыы тыл, сурук-бичик күнүн биллэрии туһунан
СР Президенын М.Е. Николаев ыйааҕа
«Бичик» национальнай кинигэ издательствотыгар С.А. Новгородов аатын иҥэрии туһунан
СР Президенэ В.А. Штыров ыйааҕа
Чурапчы орто оскуолата биир дойдулаахпыт, бастакы учуонай-лингвист Семен Андреевич Новгородов аатын сүгэр
Улуустааҕы киин бибилэтиэкэ фондата
С.А.Новгородов төрөөбүт сахатын норуота үүнэригэр – сайдарыгар үгүс үтүөнү оҥорбутун киһи аймах умнубат, кини аатын үрдүктүк тутар. Үлэлээбит улэлэрин түмэн кинигэлэри таҺаарар. Үтүө киһи сырдык аата үйэлэргэ ааттана турдун!